Η αντιπαράθεση που άνοιξε με τις τοποθετήσεις του Donald Trump, του J. D. Vance και του Marco Rubio απέναντι στην ΕΕ δεν είναι απλώς μια διαφωνία πολιτικής. Είναι μια σύγκρουση αφηγήσεων για το τι σημαίνει «Δύση», «κυριαρχία» και «δημοκρατία» στον 21ο αιώνα.
Η ρητορική τους επικεντρώνεται σε μια εικόνα «γραφειοκρατικών Βρυξελλών», υπερβολικού θεσμισμού, αποδυνάμωσης της εθνικής ταυτότητας και δημοκρατικού ελλείμματος. Όμως η σύγκριση με την εξέλιξη της ίδιας της αμερικανικής δημοκρατίας (ιδιαίτερα στη 2η θητεία Τραμπ) δημιουργεί το εύλογο ερώτημα «κοίτα ποιος μιλάει»;
1. Η ΚΡΙΤΙΚΗ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΕΕ
Η αμερικανική συντηρητική κριτική προς την ΕΕ κινείται σε 4 βασικούς άξονες:
α) Δημοκρατικό έλλειμμα και υπερ-ρύθμιση λόγω του «φαινομένου των Βρυξελλών».
β) Υπερεθνική γραφειοκρατία που αποδυναμώνει την εθνική κυριαρχία.
γ) Αποτυχία διαχείρισης μετανάστευσης και κοινωνικής συνοχής.
δ) Προσήλωση σε πολυμερείς θεσμούς εις βάρος «ρεαλιστικής» πολιτικής ισχύος.
Η ΕΕ παρουσιάζεται ως παράδειγμα μετακυριαρχίας που έχει αποκοπεί από τους πολίτες της.
2. ΟΙ ΗΠΑ ΣΗΜΕΡΑ – ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΘΕΣΜΩΝ Η’ ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΔΙΑΒΡΩΣΗ;
Στη 2η θητεία του Trump, οι θεσμοί των ΗΠΑ συνεχίζουν να λειτουργούν, εκλογές διεξάγονται, τα δικαστήρια παραμένουν ενεργά, το Σύνταγμα δεν έχει ανασταλεί. Ωστόσο, η ποιότητα της δημοκρατίας δοκιμάζεται γιατί παρατηρούνται:
α) Αυταρχική ενίσχυση της εκτελεστικής εξουσίας.
β) Αυξημένη χρήση εκτελεστικών πράξεων.
γ) Αμφισβήτηση της εκλογικής νομιμοποίησης.
δ) Πολιτική πόλωση σε ιστορικά επίπεδα.
ε) Μείωση εμπιστοσύνης σε θεσμούς.
στ) Ομοσπονδιακός αυταρχισμός έναντι συγκεκριμένων πολιτειών
Η δημοκρατία δεν έχει καταλυθεί, αλλά βρίσκεται σε φάση έντονης εσωτερικής πίεσης. Αυτό το φαινόμενο περιγράφεται ως “democratic backsliding”, δηλαδή σταδιακή υποχώρηση των δημοκρατικών πρακτικών και διάβρωση θεσμών, χωρίς όμως θεσμική κατάρρευση.
Η ειρωνεία του τίτλου είναι εμφανής, επιδή οι ΗΠΑ επικρίνουν το «δημοκρατικό έλλειμμα» της ΕΕ ενώ αντιμετωπίζουν κρίση εμπιστοσύνης στο ίδιο το θεσμικό και εκλογικό τους σύστημα.
3. SCHMITT ΚΑΙ HABERMAS ΣΤΟΝ ΚΑΘΡΕΦΤΗ
Η θεωρητική αντιπαράθεση μεταξύ Carl Schmitt και Jürgen Habermas αποτελεί και τον θεωρητικό άξονα της επιχειρούμενης σύγκρισης σήμερα μεταξύ ΗΠΑ και ΕΕ.
Ο Schmitt αντιλαμβάνεται την πολιτική ως πεδίο απόφασης και κυριαρχίας. Η δημοκρατία, κατά την schmittian αντίληψη, προϋποθέτει ενιαίο λαό και τελικό κυρίαρχο στην απόφαση. Η φιλελεύθερη διαβούλευση είναι δευτερεύουσα μπροστά στην ανάγκη πολιτικής απόφασης.
Αντίθετα, ο Habermas θεωρεί ότι η νομιμοποίηση προκύπτει μέσω διαβούλευσης και δημόσιου λόγου. Υποστηρίζει ότι η δημοκρατία μπορεί να ξεπεράσει το έθνος-κράτος και να λειτουργήσει σε μεταεθνικό επίπεδο, εφόσον οι πολίτες μοιράζονται συνταγματικές αρχές και όχι εθνική ομοιογένεια.
Στο πλαίσιο αυτό οι ΗΠΑ προσεγγίζουν περισσότερο το Schmittian μοντέλο (ενιαίος κυρίαρχος, με αυξημένη αντίληψη περί εθνικής ταυτότητας υπό τον Τραμπ και ισχυρή εκτελεστική εξουσία). Η ΕΕ προσεγγίζει το Habermasian μοντέλο (πολυεπίπεδη διακυβέρνηση, διαπραγματευτική κυριαρχία/μετακυριαρχία, έμφαση στη θεσμική συνεργασία των κρατών).
Το παράδοξο με τις ΗΠΑ είναι ότι η κυριαρχούσα σήμερα Schmittian λογική ενισχύεται όταν ο κόσμος γίνεται πιο ανταγωνιστικός, αλλά ταυτόχρονα διαβρώνει τη φιλελεύθερη παράδοση που οι ΗΠΑ οι ίδιες δημιούργησαν μετά τη Bretton Woods Conference.
4. APO TO BRETTON WOODS ΣΤΟ “AMERICA FIRST”
Μετά το 1945, οι ΗΠΑ οικοδόμησαν το φιλελεύθερο διεθνές σύστημα (liberal international order) με την προώθηση πολυμερών θεσμών, διεθνών ρυθμίσεων, οικονομικής αλληλεξάρτησης, συλλογικής ασφάλειας.
Η δεύτερη θητεία Τραμπ μετατοπίζει το κέντρο βάρους από την πολυμερή συνεργασία σε διμερείς συναλλαγές. Από το διεθνές ρυθμιστικό πλαίσιο στο εθνικό συμφέρον. Από την θεσμική σταθερότητα στην διαπραγματευτική ισχύ.
Αυτό δημιουργεί παγκόσμια αβεβαιότητα. Η ΕΕ επιδιώκει στρατηγική αυτονομία. Άλλες μεγάλες δυνάμεις (και ευρωπαϊκές, π.χ. Μ. Βρετανία, Γαλλία, Ισπανία, Ιταλία, Γερμανία) αναπροσαρμόζουν τις ισορροπίες τους. Το διεθνές σύστημα γίνεται πιο πολυπολικό και λιγότερο θεσμικά σταθερό.
Όμως όταν ο Τραμπ (και οι συνεργάτες του) κατηγορούν την ΕΕ για υπερβολική προσήλωση σε κανόνες, παραγνωρίζει ότι οι ίδιοι οι κανόνες ήταν προϊόν αμερικανικής ηγεμονίας μετά τον Β’ΠΠ και μέχρι σήμερα.
5. ΚΡΙΣΗ ΑΞΙΩΝ ΤΗΣ ΔΥΣΗΣ Η’ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΣ ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ;
Η ουσία του προβλήματος δεν είναι αν η ΕΕ ή οι ΗΠΑ είναι «καλύτερη» δημοκρατία. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι αν η σημερινή σύγκρουση και οι επικρίσεις εδράζονται σε κρίση των βασικών δυτικών αξιών, που είναι η Ελευθερία, ο Συνταγματισμός, η Πολυμέρεια, τα Ανθρώπινα δικαιώματα και οι Κανόνες αντί ισχύος
Η ΕΕ παλεύει με την έλλειψη ενιαίου πολιτικού υποκειμένου, αργής λήψης αποφάσεων καθώς και από την έλλειψη ενιαίας εδαφικής υπόστασης και εξωτερικής πολιτικής και άμυνας.
Οι ΗΠΑ παλεύουν με εσωτερική πόλωση, θεσμική δυσπιστία και έντονων πολιτειακών συγκρούσεων.
Και οι δύο συλλογικές οντότητες αντιμετωπίζουν συνέπειες της παγκοσμιοποίησης, της τεχνολογικής μετάβασης και της γεωπολιτικής έντασης, καθώς και ζητήματα ηγεσίας.
Η κριτική από τον Ρούμπιο προς την ΕΕ για «γραφειοκρατία» αγνοεί ότι η ίδια η αμερικανική ομοσπονδία διαθέτει τεράστιο διοικητικό μηχανισμό, που κάποιες φορές την έχει οδηγήσει σε λειτουργική αδυναμία.
Η κριτική του για «δημοκρατικό έλλειμμα», επίσης παραβλέπει ότι η αμερικανική εκλογική διαδικασία αμφισβητήθηκε έντονα από σημαντικό τμήμα της κοινωνίας, πέραν των πρωτοφανών γεγονότων κατάλυσης της δημοκρατικής τάξης με την κατάληψη του Καπιτωλίου μετά την πρώτη θητεία Τραμπ.
6. ΚΟΙΤΑ ΠΟΙΟΣ ΜΙΛΑΕΙ
Όταν ο Τραμπ, ο Βανς και ο Ρούμπιο επικρίνουν τις «Βρυξέλλες» για ολα αυτά, η σύγκριση αποκαλύπτει έναν καθρέφτη.
Οι ΗΠΑ σήμερα είναι πιο αποφασιστικές σε κρίσεις, αλλά με πολλά προβλήματα κοινωνικής συνοχής, θεσμικής διάβρωσης, ηγετικού αυταρχισμού και μετατόπισης από την φιλελεύθερη διεθνή τάξη που οι ίδιες δημιούργησαν .
Η ΕΕ είναι πιο συναινετική σε επίπεδο απόφασης, λιγότερο ευάλωτη σε αυταρχισμό, αλλά βραδύτερη στις κρίσεις λόγω της πολυμερούς φύσης της και του υπερμεγέθους, υπερυθμισμένου και βραδυκίνητου από κάθε άποψη «φαινομένου των Βρυξελλών» .
Η πρόκληση όμως είναι κοινή: πώς διατηρείς τις φιλελεύθερες αρχές των δημοκρατικών λειτουργιών και θεσμών, και βελτιώνεις το ρυθμιστικό πλαίσιο του διεθνούς περιβάλλοντος, σε μία εποχή αυξημένου διεθνούς ανταγωνισμού όπου το διεθνές σύστημα και οι διακρατικές σχέσεις επηρεάζονται καθοριστικά από αυταρχικούς ηγέτες και επιθετικές πολιτικές;
Αν η απάντηση είναι επιστροφή στην απόλυτη κυριαρχία και τους σκληρούς ανταγωνισμούς ισχύος, τότε το μεταπολεμικό σύστημα αλλάζει ριζικά. Αν η απάντηση είναι εμβάθυνση Δημοκρατικών θεσμών, του διεθνούς θεσμικού πλαισίου και της συνεργασίας, τότε απαιτείται νέα πολιτική νομιμοποίηση.
Το «κοίτα ποιος μιλάει» δεν είναι σύνθημα ειρωνείας. Είναι υπενθύμιση ότι η κρίση δεν είναι ευρωπαϊκή ή αμερικανική. Είναι κρίση της ίδιας της δυτικής δημοκρατικής παράδοσης.
