Η ομιλία του Αμερικανού υπουργού Εξωτερικών Marco Rubio στην Πνύκα δεν ήταν μια συνηθισμένη διπλωματική παρέμβαση. Ήταν μια προσπάθεια ιστορικής, πολιτισμικής και φιλοσοφικής θεμελίωσης της στρατηγικής America First και της ανασυγκρότησης της δυτικής ισχύος. Και ο τόπος που επιλέχθηκε για να διατυπωθεί αυτή η αντίληψη προσδίδει στην ομιλία ιδιαίτερη σημασία, αλλά ταυτόχρονα την υποβάλλει και σε αυστηρότερη κριτική.
Διότι η Πνύκα δεν είναι απλώς ένα μνημείο της αρχαιότητας. Είναι ο τόπος όπου η εξουσία υποβλήθηκε στον δημόσιο λόγο, στην αντιλογία και στην κρίση των πολιτών. Δεν είναι τόπος μονολόγων και ανεξέλεγκτων βεβαιοτήτων.
Ο Rubio αναγνώρισε με ιδιαίτερη έμφαση τη συμβολή της αρχαίας Ελλάδας στη διαμόρφωση του δυτικού πολιτισμού. Ανέδειξε την περιέργεια, το θάρρος, τη φιλοδοξία, την εξερεύνηση, την αριστεία, την τιμή και το καθήκον ως χαρακτηριστικά που επέτρεψαν στους Έλληνες να δημιουργήσουν έναν πολιτισμό με παγκόσμια ακτινοβολία.
Η αναγνώριση αυτή έχει σημασία. Η ελληνική σκέψη συνέβαλε καθοριστικά στη φιλοσοφία, στην επιστήμη, στην πολιτική θεωρία και στην ανάπτυξη της κριτικής σκέψης. Η επιρροή της υπερβαίνει κατά πολύ τα γεωγραφικά όρια της Ελλάδας και του δυτικού κόσμου.
Όμως η αναγνώριση μιας ιστορικής κληρονομιάς δεν συνεπάγεται και το δικαίωμα να επιλέγουμε μόνο όσα στοιχεία της εξυπηρετούν μια σύγχρονη πολιτική σκοπιμότητα.
ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΡΕΤΗ ΣΤΟ AMERICA FIRST
Ο Rubio επιχείρησε να συνδέσει τις αρετές των αρχαίων Ελλήνων με την αφοσίωση στο έθνος, την υπεράσπιση του εθνικού συμφέροντος και τελικά την πολιτική America First.
Εδώ όμως εμφανίζεται ένα ιστορικό και συλλογιστικό άλμα.
Η αρχαία ελληνική πόλη δεν μπορεί να παρομοιάζεται με το σύγχρονο έθνος-κράτος.
Ακόμη σημαντικότερο, η ελληνική φιλοσοφία δεν ταύτιζε την αρετή με την επιδίωξη ισχύος.
Ο Σωκράτης έθεσε στο επίκεντρο την εξέταση των πεποιθήσεων και της ανθρώπινης ζωής. Ο Πλάτων αναζήτησε τη δικαιοσύνη και την ορθή διακυβέρνηση. Ο Αριστοτέλης συνέδεσε την αρετή με τη φρόνηση και το μέτρο. Οι τραγικοί ποιητές ανέδειξαν τις συνέπειες της ύβρεως, της αλαζονείας και της ανεξέλεγκτης φιλοδοξίας.
Η ελληνική κληρονομιά δεν μας δίδαξε μόνο πώς να αποκτούμε δύναμη. Μας δίδαξε να εξετάζουμε εάν οι σκοποί της είναι δίκαιοι και ποια όρια πρέπει να τίθενται στην άσκησή της. και η Πνύκα είναι ο πλεόν συμβολικός τόπος για τον έλεγχο από τους πολίτες της πολιτικής ισχύος.
Ιδιαίτερα ατυχής ήταν και η ιστορική σύνδεση του Μεγάλου Αλεξάνδρου με τον Cortés, στο πλαίσιο μιας κοινής παράδοσης τόλμης και εξερεύνησης, που παραγνωρίζει τις ουσιώδεις διαφορές των ιστορικών συνθηκών και των συνεπειών της δράσης τους.. Η κατάκτηση, η πολιτισμική επαφή και η επιστημονική ανακάλυψη δεν αποτελούν οπωσδήποτε ηθικά ισοδύναμες δραστηριότητες. Ούτε η ιστορική επιρροή του Αλεξάνδρου μπορεί να ταυτιστεί απλουστευτικά με την ισπανική κατάκτηση του Μεξικού από τον Cortes.
Η φιλοδοξία και η τόλμη αποκτούν ηθικό περιεχόμενο μόνο όταν εξετάζονται οι σκοποί, τα μέσα και οι συνέπειές τους.
ΠΟΙΑ ΔΥΣΗ ΚΑΙ ΜΕ ΠΟΙΕΣ ΑΞΙΕΣ;
Ο Rubio παρουσίασε τη Δύση ως μια ιστορική συνέχεια που ξεκινά από την Ελλάδα, περνά από τη Ρώμη και τον Χριστιανισμό και καταλήγει στη νεότερη Ευρώπη και στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Αυτή η γενεαλογία περιλαμβάνει πραγματικούς ιστορικούς δεσμούς. Δεν αποδίδει όμως ολόκληρη την πολυπλοκότητα της δυτικής εξέλιξης.
Η Δύση δεν συγκροτήθηκε μόνο μέσα από την πολιτισμική συνέχεια, αλλά και μέσα από συγκρούσεις, αμφισβητήσεις και υπερβάσεις του ίδιου της του παρελθόντος.
Ο Διαφωτισμός, οι αγώνες κατά της απολυταρχίας, η κατοχύρωση ατομικών και πολιτικών δικαιωμάτων, η κατάργηση της δουλείας, η διεύρυνση της δημοκρατικής συμμετοχής και η ανάπτυξη κοινωνικών δικαιωμάτων διαμόρφωσαν σταδιακά έναν πολιτισμό που δεν ορίζεται αποκλειστικά από την ιστορική του καταγωγή.
Ορίζεται και από την ικανότητά του να αμφισβητεί τον εαυτό του.
Εξίσου σημαντικό είναι ότι η δυτική σκέψη αναπτύχθηκε μέσα από διαρκείς επαφές με άλλους πολιτισμούς. Η επιστημονική και φιλοσοφική γνώση μεταδόθηκε και εμπλουτίστηκε μέσω του αραβικού και ισλαμικού κόσμου, της Ασίας και των ευρύτερων διαπολιτισμικών ανταλλαγών.
Η πολιτισμική ταυτότητα δεν είναι κλειστό κληρονομικό προνόμιο. Είναι ιστορική δημιουργία, ανταλλαγή και συνεχής επανεξέταση.
Η ΙΣΧΥΣ ΩΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ ΤΑ ΟΡΙΑ ΤΗΣ
Ο Rubio δεν περιορίστηκε σε ιστορικές αναφορές. Παρουσίασε μια συγκεκριμένη αντίληψη ανασυγκρότησης της Δύσης, με επαναβιομηχάνιση, έλεγχο κρίσιμων εφοδιαστικών αλυσίδων, τεχνολογική πρωτοπορία, ενεργειακή ασφάλεια, στρατιωτική ενίσχυση και ισχυρότερες συμμαχίες.
Πρόκειται για πραγματικούς συντελεστές εθνικής και συλλογικής ισχύος. Η παραγωγική εξάρτηση, η τεχνολογική υστέρηση και η αδυναμία αποτροπής μπορούν να περιορίσουν την ελευθερία δράσης ακόμη και δημοκρατικών κρατών.
Επομένως, η ανάγκη ενίσχυσης της δυτικής ισχύος δεν είναι από μόνη της προβληματική.
Το πρόβλημα ανακύπτει όταν η ισχύς μετατρέπεται από μέσο προστασίας της ελευθερίας και της ασφάλειας σε σχεδόν αυτοτελή πολιτικό σκοπό.
Η διακήρυξη περί απροκάλυπτης επιδίωξης εθνικής ισχύος και η προοπτική διατήρησης της Δύσης στην κορυφή του διεθνούς συστήματος αφήνουν αναπάντητο ένα κρίσιμο ερώτημα: προς όφελος ποιων και υπό ποιους κανόνες θα ασκείται αυτή η ισχύς;
Εδώ εντοπίζεται ένα ουσιαστικό κενό της ομιλίας.
Δεν αναπτύχθηκε μια αντίστοιχη θεώρηση για το διεθνές δίκαιο, τον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, τα ανθρώπινα δικαιώματα και τους θεσμικούς περιορισμούς της κρατικής ισχύος.
Δεν εξηγήθηκε πώς η επιδίωξη εθνικής πρωτοκαθεδρίας συνδυάζεται με την κυριαρχική ισότητα των κρατών και με ένα διεθνές κανονιστικό πλαίσιο που και δεσμεύει ισχυρούς και ασθενέστερους.
Και χωρίς την αναγνώριση αυτών των αρχών, που αποτελούν σημαντικές κατακτήσεις της ευρωπαϊκής πολιτικής και νομικής σκέψης αλλά και της ευρύτερης διεθνούς κοινότητας, μια στρατηγική ανασυγκρότησης της Δύσης δύσκολα μπορεί να αποτελέσει οικουμενικό πολιτικό πρότυπο.
Η ΔΥΣΗ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΟΛΟΚΛΗΡΟΣ Ο ΚΟΣΜΟΣ
Η ομιλία ανέδειξε τον ανταγωνισμό μεγάλων δυνάμεων, με προφανή στρατηγικό ορίζοντα την Κίνα, τη Ρωσία και άλλους ανταγωνιστές της αμερικανικής ισχύος (αν και δεν τους ονομάτισε).
Ωστόσο, η διατήρηση της δυτικής πρωτοκαθεδρίας δεν αποτελεί αυτονόητα κοινό στόχο της ανθρωπότητας.
Οι κοινωνίες της Ασίας, της Αφρικής, της Λατινικής Αμερικής και της Μέσης Ανατολής έχουν τις δικές τους ιστορικές εμπειρίες, αξίες και επιδιώξεις. Δεν είναι υποχρεωμένες να αποδεχθούν ότι η διεθνής σταθερότητα προϋποθέτει τη μόνιμη υπεροχή ενός πολιτισμικού ή γεωπολιτικού συνασπισμού.
Εάν η Δύση προβάλλει κυρίως τη δύναμή της και μια επιλεκτική πολιτισμική ταυτότητα, και όχι την αποδοχή των κεκτημένων του διεθνούς δικαίου, κινδυνεύει να ενισχύσει την αντίληψη ενός κόσμου χωρισμένου σε ανταγωνιστικά στρατόπεδα με όρους απόλυτης και ανεξέλεγκτης ισχύος.
Αντίθετα, οι αρχές της ελευθερίας, της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, της δικαιοσύνης και του σεβασμού των διεθνών κανόνων μπορούν να αποτελέσουν πεδίο συνεννόησης πέρα από θρησκείες, πολιτισμούς και γεωπολιτικές συμμαχίες.
ΤΟ ΜΗΝΥΜΑ ΠΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥΤΑΙ ΝΑ ΕΚΠΕΜΠΕΙ Η ΠΝΥΚΑ
Η Ελλάδα μπορεί να αναγνωρίζει τη σημασία της συμμαχίας με τις Ηνωμένες Πολιτείες, να προωθεί τα κοινά συμφέροντα και να υποστηρίζει την ενίσχυση της ευρωπαϊκής και δυτικής ασφάλειας, χωρίς να υιοθετεί άκριτα επιλεκτικές ιστορικές και φιλοσοφικές ερμηνείες που χρησιμοποιούνται για να προσδώσουν πολιτισμική νομιμοποίηση στο America First και στην απόλυτη προτεραιότητα της εθνικής ισχύος.
Η γεωγραφική, ιστορική και πολιτισμική της θέση επιτρέπει να λειτουργεί ως δυτικός και ευρωπαϊκός κόμβος, αλλά και ως γέφυρα συνεργασίας με κοινωνίες και κράτη πολύ πέρα από την γεωγραφική της θέση.
Κυρίως, η ελληνική πολιτική παράδοση προσφέρει ένα ουσιαστικότερο κριτήριο για την αξιολόγηση της ισχύος. Την σχέση της με τη δικαιοσύνη, την ελευθερία, τον έλεγχο της πολιτικής και την λογοδοσία στους πολίτες, τη δημοκρατική νομιμοποίηση και το μέτρο.
Η Πνύκα δεν ανήκει σε μια κυβέρνηση, σε μια ιδεολογία ή σε έναν γεωπολιτικό συνασπισμό. Η ιστορική της σημασία δεν εξαντλείται στη συμβολή της στη συγκρότηση της Δύσης. Υπερβαίνει τη Δύση, επειδή αναδεικνύει την αξία του δημόσιου λόγου, και της ανεμπόδιστης συμμετοχής των πολιτών στην πολιτική εξουσία, της κριτικής, τον έλεγχο και την λογοδοσία της.
Η ισχύς είναι απαραίτητη για την προστασία της ελευθερίας. Δεν αποτελεί όμως από μόνη της απόδειξη δικαιοσύνης ούτε πηγή πολιτικής νομιμοποίησης.
Ο Rubio μίλησε στην Πνύκα για το πώς η Δύση μπορεί να παραμείνει ισχυρή. Η ίδια η Πνύκα υπενθυμίζει ότι υπάρχει ένα προηγούμενο και διαρκές ερώτημα.
«Για ποιον σκοπό, με ποιους κανόνες και υπό ποιον έλεγχο ασκείται αυτή η ισχύς»;
Γιατί η Πνύκα δεν είναι για μονολόγους. Είναι για τον λόγο και τον αντίλογο, για την αμφισβήτηση της εξουσίας και για τη διαρκή αναζήτηση του δικαίου. Και αυτό είναι ένα μήνυμα που δεν απευθύνεται μόνο στη Δύση, αλλά σε ολόκληρο τον κόσμο.
Και εφόσον ο αντίλογος δεν ακούστηκε στην ίδια την Πνύκα, έχουμε ως πολίτες που τιμούμε την ελληνική δημοκρατική παράδοση την ευθύνη να τον διατυπώσουμε στον δημόσιο χώρο, με νηφαλιότητα, αντικειμενικότητα, ιστορική γνώση και τεκμηριωμένα επιχειρήματα.
