Πριν μία εβδομάδα ακριβώς, μετά από επαναλαμβανόμενες προσομοιώσεις των επιλογών που προέκυπταν από την εφαρμογή των θεωριών παιγνίων, στο Επιστημονικό Ινστιτούτο Αλέξανδρος Παπαναστασίου (ΙΝΑΠ) του οποίου προεδρεύω, είχαμε καταλήξει στα εξής συμπεράσματα:
1) Με όρους Nash Equilibrium, και οι δύο έχουν εγκλωβιστεί σε μη βέλτιστη ισορροπία. Συνεχίζουν την πίεση επειδή φοβούνται ότι η μονομερής υποχώρηση θα φανεί ήττα. Στην περίπτωση αυτή οι εμπλεκόμενοι κάνουν τις βέλτιστες επιλογές τους, έχοντας επίγνωση των στρατηγικών των άλλων. Από τη στιγμή που επιτυγχάνεται η ισορροπία, οποιαδήποτε μονομερής αλλαγή θα οδηγήσει σε χειρότερο ή ίδιο αποτέλεσμα.
2) Με όρους Bayes Equilibrium, και οι δύο έκαναν λανθασμένες εκτιμήσεις για τον τύπο του αντιπάλου. Ο Τραμπ υποτίμησε την ιρανική αντοχή και το Ιράν υποτίμησε την αμερικανική ικανότητα να παρατείνει την στρατιωτική πίεση παρά το εσωτερικό κόστος. Στην παραδοσιακή ισορροπία Nash, όλοι οι παίκτες γνωρίζουν ακριβώς τα κίνητρα, τους στόχους και τις στρατηγικές των αντιπάλων τους. Στην Ισορροπία Bayes, οι δρώντες δεν γνωρίζουν ακριβώς το είδος ή τις προθέσεις του αντιπάλου, αλλά υπολογίζουν τη μέση απόδοσή τους με βάση τις πιθανότητες εμφάνισης των διαφόρων τύπων. Κάθε δρων προσπαθεί να μεγιστοποιήσει το αναμενόμενο όφελός του, επιλέγοντας τη βέλτιστη στρατηγική με βάση τις προσωπικές του πεποιθήσεις (beliefs) για τους άλλους παίκτες και τις πιθανές καταστάσεις του παιχνιδιού.
3) Με όρους Folk theorem, η μόνη ρεαλιστική έξοδος είναι μια ατελής επαναλαμβανόμενη συμφωνία, χωρίς οριστική ειρήνη, αλλά κανόνες περιορισμού της ζημίας για την κάθε πλευρά. Δηλαδή, μερικό άνοιγμα Ορμούζ, περιορισμένη αποδέσμευση κεφαλαίων, επιστροφή επιθεωρητών, μερική αποκλιμάκωση στον Λίβανο και άτυπη αυτοσυγκράτηση proxies. Οι δρώντες, αντιλαμβανόμενοι την επαναλαμβανόμενη αλληλεπίδραση, δίνουν μεγάλη αξία στο μέλλον (αρκεί να έχουν υψηλό παράγοντα προεξόφλησης), ώστε το μακροπρόθεσμο κέρδος από τη συνεργασία να υπερκαλύπτει το βραχυπρόθεσμο κέρδος της εξαπάτησης. Οποιοδήποτε αποτέλεσμα είναι «εφικτό» και προσφέρει σε κάθε δρώντα μεγαλύτερο κέρδος από αυτό που θα είχε στη χειρότερη περίπτωση, μπορεί να διατηρηθεί ως ισορροπία.
4) Το πιο επικίνδυνο λάθος από εδώ και πέρα θα ήταν να συνεχίσουν και οι δύο να πιστεύουν ότι “λίγη ακόμη πίεση” θα φέρει την πλήρη υποχώρηση του άλλου. Αυτό είναι ακριβώς το σημείο όπου ένα παίγνιο τύπου chicken παύει να είναι διαπραγμάτευση και γίνεται σύγκρουση χωρίς έλεγχο. Οι δύο δρώντες οδηγούνται σε σύγκρουση ο ένας προς τον άλλον μετωπικά. Όποιος αλλάξει στρατηγική πρώτος για να αποφύγει τη σύγκρουση χάνει και χαρακτηρίζεται «δειλός» (chicken). Όποιος συνεχίσει κερδίζει. Ωστόσο, αν κανείς δεν κάνει στην άκρη, το αποτέλεσμα είναι η συνέχεια καταστροφικής και για τους δύο μετωπικής σύγκρουσης.
ΑΣ ΔΟΥΜΕ ΤΗΝ ΣΥΜΦΩΝΙΑ ΠΟΥ ΠΡΟΚΕΙΤΑΙ ΝΑ ΥΠΟΓΡΑΦΕΙ
Χρειάζεται μία κρίσιμη διευκρίνιση, γιατί μέχρι σήμερα έχει υπογραφεί ηλεκτρονικά ένα Μνημόνιο Κατανόησης–πλαίσιο, από τον Τραμπ, τον αντιπρόεδρο Βανς και τον πρόεδρο του ιρανικού Κοινοβουλίου Μοχαμάντ Μπαγκέρ Γκαλιμπάφ.
Η τελετουργική υπογραφή προβλέπεται στη Γενεύη στις 19 Ιουνίου, ενώ το πλήρες επίσημο κείμενο δεν έχει ακόμη δημοσιοποιηθεί. Επομένως, η ανάλυση βασίζεται στα όσα έχουν ανακοινώσει οι δύο πλευρές και όσα αποδίδονται στο σχέδιο, όχι ακόμη ένα πλήρως διαθέσιμο νομικό κείμενο.
ΜΙΑ ΣΥΜΦΩΝΙΑ ΧΩΡΙΣ ΝΙΚΗΤΕΣ
Εφαρμόζοντας εκ νέου τις θεωρίες παιγνίων για την συμφωνία αυτή, όπως διαμορφώθηκε μέχρι τώρα, καταλήγουμε ως γενικό συμπέρασμα δεν αποτελεί θρίαμβο καμίας πλευράς. Αποτελεί, περισσότερο, μια προσωρινή και εύθραυστη ισορροπία περιορισμού της ζημίας.
Η αρχιτεκτονική της επιβεβαιώνει όσα ανέδειξε η προηγούμενη ανάλυση (ως άνω) με βάση τις θεωρίες παιγνίων. «Όταν το κόστος της συνέχισης της σύγκρουσης υπερβαίνει το προσδοκώμενο όφελος, οι αντίπαλοι δεν επιλέγουν την ειρήνη επειδή εμπιστεύονται ο ένας τον άλλον, αλλά επειδή φοβούνται περισσότερο την ανεξέλεγκτη κλιμάκωση».
Το βασικό πλαίσιο είναι σαφές. Το Ιράν ανοίγει εκ νέου το Στενό του Ορμούζ, παγώνει προσωρινά την επέκταση του πυρηνικού του προγράμματος και αποδέχεται έναν νέο κύκλο διαπραγματεύσεων.
Οι ΗΠΑ, από την άλλη, κινούνται προς άρση του ναυτικού αποκλεισμού, περιορισμένη οικονομική ανακούφιση και σταδιακή χαλάρωση κυρώσεων, εφόσον διαπιστωθεί συμμόρφωση.
Τα δυσκολότερα ζητήματα (που είναι ο εμπλουτισμός ουρανίου, οι επιθεωρήσεις, οι βαλλιστικοί πύραυλοι, η Χεζμπολάχ οι Χούθι και ο Λίβανος) δεν επιλύονται. Μετατίθενται σε επόμενους γύρους.
1) Με όρους NASH , πρόκειται για ισορροπία στην οποία καμία πλευρά δεν πετυχαίνει το μέγιστο που επιθυμούσε και καμία δεν μπορεί να βελτιώσει μονομερώς τη θέση της χωρίς να προκαλέσει αντίδραση που θα την ζημιώσει περισσότερο.
Οι ΗΠΑ δεν κατέστρεψαν το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα, δεν εξουδετέρωσαν το δίκτυο των proxies και δεν επέβαλαν αλλαγή καθεστώτος.
Το Ιράν δεν πέτυχε πλήρη άρση κυρώσεων, αποχώρηση των αμερικανικών δυνάμεων ή διεθνή αναγνώριση ελέγχου στο Ορμούζ.
Παρ’ όλα αυτά, και οι δύο απέφυγαν μεγαλύτερη φθορά, νέες απώλειες, εξάντληση πυρομαχικών και πολιτική αποσταθεροποίηση.
2) Η εξέλιξη επιβεβαιώνει επίσης τη λογική του BAYESIAN GAME.
Οι ΗΠΑ αναθεώρησαν την αρχική τους εκτίμηση ότι η Τεχεράνη θα λύγιζε γρήγορα υπό την πίεση πληγμάτων, αποκλεισμού και κυρώσεων. Διαπίστωσαν ότι το ιρανικό καθεστώς διέθετε μεγαλύτερη αντοχή, γεωγραφικό βάθος, υπόγειες υποδομές και ικανότητα ασύμμετρης απάντησης. Το Ιράν, αντίστοιχα, αναγνώρισε ότι η Ουάσιγκτον μπορούσε να παρατείνει τη στρατιωτική πίεση και ότι το Ορμούζ, παρότι ισχυρό διαπραγματευτικό όπλο, έπληττε ταυτόχρονα και τα δικά του έσοδα.
3) Η κρίση λειτούργησε και ως CHICKEN GAME.
Κάθε πλευρά περίμενε ότι η άλλη θα υποχωρούσε πρώτη. Τελικά, όμως, και οι δύο «έστριψαν» σχεδόν ταυτόχρονα. Το Ιράν αποδέχθηκε το άνοιγμα του Στενού και προσωρινό πυρηνικό πάγωμα. Οι ΗΠΑ αποδέχθηκαν ότι δεν μπορούσαν να απαιτήσουν άμεση πλήρη συνθηκολόγηση και προσέφεραν οδό οικονομικής αποκλιμάκωσης. Το κρίσιμο είναι ότι καμία πλευρά δεν αναγκάστηκε να εμφανιστεί ηττημένη. O Τραμπ παρουσιάζει τη συμφωνία ως αποτέλεσμα ισχύος, ενώ η Τεχεράνη ως αποτέλεσμα αντίστασης.
4) Η συμφωνία αποτυπώνει ακόμη ένα κρίσιμο συμπέρασμα. Ότι η στρατιωτική υπεροχή δεν μετατρέπεται αυτομάτως σε πολιτική κυριαρχία και υποταγή.
Οι ΗΠΑ διέθεταν σαφή υπεροχή σε αεροναυτική ισχύ, πληροφορίες και δυνατότητες πλήγματος, αλλά δεν μπορούσαν να εξαλείψουν χωρίς δυσανάλογο κόστος το σύνολο των ιρανικών δυνατοτήτων αντίστασης.
Το Ιράν, από την άλλη, μπορούσε να προκαλεί ζημία και αβεβαιότητα, όχι όμως να επιβάλει θετική για αυτό λύση.
Η μία πλευρά μπορούσε να τιμωρεί.
Η άλλη μπορούσε να αντέχει και να διαταράσσει. Αυτή η ασυμμετρία οδήγησε τελικά στον συμβιβασμό μεταξύ των δύο πλευρών.
5) Η συμφωνία εντάσσεται στη λογική του FOLK THEOREM.
Δεν στηρίζεται στην εμπιστοσύνη, αλλά στην επανάληψη και στην αμοιβαιότητα. Κάθε επαληθεύσιμο ιρανικό βήμα θα ανταλλάσσεται με περιορισμένο αμερικανικό όφελος. Κάθε παραβίαση θα μπορεί να ενεργοποιήσει εκ νέου κυρώσεις, αποκλεισμό ή στρατιωτική πίεση.
6) Το μεγαλύτερο πρόβλημα παραμένουν οι τρίτοι παίκτες. Οι ΗΠΑ δεν ελέγχουν πλήρως το Ισραήλ, ενώ το Ιράν δεν ελέγχει απόλυτα τη Χεζμπολάχ και τους Χούθι.
ΚΑΤΑΛΗΓΟΝΤΑΣ
Η συμφωνία είναι σημαντική, αλλά όχι ακόμη ασφαλής. Επιβεβαιώθηκε η πρόβλεψη ότι η κρίση δεν θα κατέληγε σε τελική νίκη, αλλά σε προσωρινή, ατελή και υπό όρους ισορροπία.
Δεν έχει, επομένως, αποδειχθεί ακόμη ότι πρόκειται για σταθερή ειρήνη.
Έχει αποδειχθεί μόνο ότι οι αντίπαλοι επέλεξαν προσωρινά μια κοινή έξοδο από το αδιέξοδο.
Το πραγματικό τεστ θα είναι οι επόμενες εβδομάδες, εάν το Ορμούζ λειτουργήσει κανονικά, εάν επανέλθουν οι επιθεωρήσεις και, κυρίως, εάν η σύγκρουση Ισραήλ με Χεζμπολάχ στον Λίβανο πάψει να λειτουργεί ως μηχανισμός ανατροπής της συμφωνίας.
