Μιλώντας πρόσφατα με μια φίλη, άκουσα μια φράση που αρχικά μου φάνηκε απλή, αλλά τελικά αποδείχθηκε βαθιά φιλοσοφική: “Η ανδρεία δεν έχει φύλο”.
Η σκέψη αυτή με οδήγησε σε έναν ευρύτερο προβληματισμό. Πόσες άραγε λέξεις της γλώσσας μας κουβαλούν ιστορικές, έμφυλες, θρησκευτικές ή πολιτισμικές αναφορές, οι οποίες σήμερα δεν ανταποκρίνονται πλέον στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον άνθρωπο και τις αξίες του;
Η λέξη «ανδρεία» προέρχεται ετυμολογικά από τον «άνδρα». Όμως, ποιος μπορεί σήμερα να υποστηρίξει σοβαρά ότι το θάρρος, η γενναιότητα ή η αυτοθυσία αποτελούν αποκλειστικά ανδρικές αρετές; Η σύγχρονη κοινωνία αναγνωρίζει ότι πρόκειται για ανθρώπινες ιδιότητες, ανεξάρτητες από το φύλο.
Το ίδιο ερώτημα μπορεί να τεθεί και για πολλές άλλες λέξεις, είτε έμφυλες είτε ιστορικά φορτισμένες από θρησκευτικές, πολιτικές ή πολιτισμικές επιρροές. Η ελληνική γλώσσα, όπως κάθε ζωντανή γλώσσα, φέρει μέσα της ίχνη της οθωμανικής περιόδου, της θρησκευτικής παράδοσης, των κοινωνικών ιεραρχιών και των αντιλήψεων άλλων εποχών.
Το ερώτημα, όμως, είναι αν πρέπει να αναθεωρήσουμε αυτές τις λέξεις ή αν η κοινωνία οφείλει να επανανοηματοδοτήσει το περιεχόμενό τους.
Οι συζητήσεις για την φιλοσοφία της γλώσσας μας δίνουν ενδιαφέρουσες απαντήσεις.
Ο Αριστοτέλης, στο «Περί Ερμηνείας», υποστήριζε ότι “οι λέξεις είναι σύμβολα των ψυχικών παθημάτων (νοητικών παραστάσεων), και αυτά με τη σειρά τους είναι ομοιώματα των πραγμάτων”. Δεν είναι οι ήχοι που έχουν σημασία, αλλά οι έννοιες που μεταφέρουν.
Αιώνες αργότερα, ο Ludwig Wittgenstein διατύπωσε τη διάσημη θέση ότι “το νόημα μιας λέξης είναι η χρήση της μέσα στη γλώσσα”. Κατά συνέπεια, οι κοινωνίες είναι εκείνες που τελικά καθορίζουν τι σημαίνουν οι λέξεις και όχι αποκλειστικά η ετυμολογική τους καταγωγή.
Οι σύγχρονοι γνωσιακοί γλωσσολόγοι, όπως ο George Lakoff, υποστηρίζουν ότι οι λέξεις ενεργοποιούν ολόκληρα γνωσιακά πλαίσια (frames) και γίνονται έτσι κατανοητές. Αντίστοιχα, ο Wilhelm von Humboldt, καθώς και οι Edward Sapir και Benjamin Lee Whorf, υποστήριξαν ότι η γλώσσα επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο, χωρίς όμως να τον καθορίζει απόλυτα.
Η ΓΛΩΣΣΑ ΔΙΑΜΟΡΦΩΝΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΕΙΔΙΚΟΥΣ Ή ΑΠΌ ΤΟΝ ΛΑΌ;
Ο απλός πολίτης δεν γνωρίζει συνήθως την ετυμολογία, την ιστορία και τις ιδεολογικές διαστρωματώσεις των λέξεων που χρησιμοποιεί. Μιλά τη γλώσσα λειτουργικά και βιωματικά. Δεν είναι οι γλωσσολόγοι που δίνουν το νόημα, αλλά η κοινότητα των ομιλητών.
Η μεγάλη αντιπαράθεση καθαρεύουσας και δημοτικής στην χώρα μας απέδειξε ότι οι γλωσσικές μεταρρυθμίσεις πετυχαίνουν μόνο όταν υιοθετούνται φυσικά από τον ίδιο τον λαό.
Ο Ιωάννης Ψυχάρης υποστήριξε ότι η γλώσσα δεν μπορεί να επιβάλλεται από τους λογίους αλλά πρέπει να εκφράζει το ζωντανό γλωσσικό αίσθημα του έθνους.
Ακόμη και ο Αδαμάντιος Κοραής, παρότι επιδίωκε τον εξευγενισμό της γλώσσας, πίστευε ότι δεν πρέπει να αποκοπεί από τη λαϊκή της βάση.
Αλλιώς, μια γλώσσα που απαιτεί ειδικές γνώσεις για να χρησιμοποιηθεί σωστά μετατρέπεται σε εργαλείο εξουσίας μιας μορφωμένης μειοψηφίας.
Ο George Orwell, στο έργο του “1984”, έδειξε τον ακραίο κίνδυνο της πολιτικά ελεγχόμενης γλώσσας μέσω της “Newspeak”, όταν κάποιοι αποφασίζουν ποιες λέξεις επιτρέπονται και ποιες όχι, τελικά περιορίζουν και τη σκέψη.
ΤΑ ΣΤΡΟΥΜΦΑΚΙΑ ΚΑΙ Η ΣΤΡΟΥΜΦΟΓΛΩΣΣΑ
Πριν από λίγο καιρό έγραψα ένα άρθρο στο οποίο χρησιμοποίησα συστηματικά τη λέξη «στρουμφίζω» και διάφορες παράγωγες μορφές της αντικαθιστώντας ρήματα και πράγματα. Παρότι η λέξη δεν υπάρχει σε κανένα λεξικό, το κείμενο ήταν απολύτως κατανοητό από τους αναγνώστες, χάρη στα συμφραζόμενα, στη μορφολογία της ελληνικής γλώσσας και στις κοινές νοητικές αναπαραστάσεις που διαθέτουμε.
Οι λέξεις δεν είναι πρωτίστως ήχοι ούτε ετυμολογίες. Είναι κοινωνικά σταθεροποιημένες νοητικές αναπαραστάσεις, οι οποίες αποκτούν οντολογικό και σημασιολογικό περιεχόμενο μέσω της χρήσης, της μορφολογικής ένταξης και της συλλογικής εμπειρίας. Αυτό επιβεβαιώνει ότι οι λέξεις δεν είναι απλώς ήχοι ή ετυμολογίες.
ΚΑΤΑΛΗΓΟΝΤΑΣ
Γι’ αυτό και καταλήγω σε μια ισορροπημένη θέση.
Δεν πιστεύω ότι χρειάζεται μια γενικευμένη «εκκαθάριση» της γλώσσας από έμφυλους, θρησκευτικούς ή ιστορικούς όρους. Μια τέτοια προσπάθεια θα ήταν πιθανότατα τεχνητή και θα δημιουργούσε ένα νέο χάσμα ανάμεσα στις γλωσσικές ελίτ και τον απλό πολίτη.
Πιστεύω, όμως, ότι χρειάζεται συνειδητή επανανοηματοδότηση των εννοιών.
Να διατηρούμε τη μνήμη της ιστορίας, την οποία σεβόμαστε, χωρίς όμως να παραμένουμε αρτηριοσκληρωτικά δέσμιοί της.
Να αναγνωρίζουμε την βιολογική πραγματικότητα, όπου το φύλο έχει σημασία και η γλώσσα οφείλει να το αποδίδει όταν είναι ουσιώδες.
Να αναγνωρίζουμε ότι οι αρετές, οι αξίες και οι ανθρώπινες δυνατότητες ανήκουν σε όλους τους ανθρώπους και όχι σε συγκεκριμένα φύλα, θρησκείες ή κοινωνικές κατηγορίες.
Η γλώσσα είναι φορέας της ιστορίας μας, αλλά δεν πρέπει να γίνεται φυλακή της συνείδησής μας. Οι κοινωνίες εξελίσσονται, οι έννοιες διευρύνονται και οι λέξεις αποκτούν νέο περιεχόμενο. Και ίσως αυτή ακριβώς η διαρκής δυνατότητα ανανέωσης να αποτελεί το μεγαλύτερο θαύμα της ανθρώπινης γλώσσας.
