Κατανοώντας τη Δημόσια Πολιτική, άρθρο του Σταύρου Μ. Θεωδωράκη

0
συν

2. Τι είναι το Σύνταγμα;

Αν μας ζητούσε κάποιος να απαντήσουμε σε μία μόνο πρόταση τι ακριβώς είναι το Σύνταγμα, πιθανότατα θα δυσκολευόμασταν. Εγώ τουλάχιστον.

Η πιο συνηθισμένη απάντηση είναι ότι αποτελεί τον ανώτατο νόμο της χώρας. Η απάντηση αυτή είναι σωστή. Δεν είναι όμως αρκετή.

Το Σύνταγμα δεν είναι απλώς ένας νόμος με μεγαλύτερη ισχύ από τους υπόλοιπους. Είναι το κείμενο που καθορίζει τους θεμελιώδεις κανόνες οργάνωσης της πολιτείας. Προσδιορίζει τον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται το κράτος, πώς κατανέμεται η δημόσια εξουσία, ποια είναι τα βασικά δικαιώματα των πολιτών και ποια είναι τα όρια μέσα στα οποία μπορούν να κινούνται τα κρατικά όργανα.

Με άλλα λόγια, πριν αποφασίσει μια δημοκρατία οτιδήποτε άλλο, έχει προηγουμένως συμφωνήσει με ποιους κανόνες θα λειτουργεί. Αυτή ακριβώς είναι η αποστολή του Συντάγματος.

Γιατί μας χρειάζεται ένα Σύνταγμα;

Ας κάνουμε ένα απλό νοητικό πείραμα.

Ας υποθέσουμε ότι μια χώρα διαθέτει κυβέρνηση, Βουλή και δικαστήρια, αλλά δεν διαθέτει Σύνταγμα.

Η Βουλή μπορεί να ψηφίζει νόμους. Η κυβέρνηση μπορεί να κυβερνά. Τα δικαστήρια μπορούν να εφαρμόζουν τους νόμους.

Τι λείπει λοιπόν;

Λείπουν οι κοινοί κανόνες που δεσμεύουν όλους όσοι ασκούν δημόσια εξουσία.

Χωρίς Σύνταγμα, η εκάστοτε κοινοβουλευτική πλειοψηφία θα μπορούσε να αλλάζει όχι μόνο τους νόμους, αλλά και τους ίδιους τους κανόνες λειτουργίας του πολιτεύματος. Θα μπορούσε να μεταβάλλει τις αρμοδιότητες των θεσμών, να περιορίζει δικαιώματα ή να συγκεντρώνει περισσότερη εξουσία.

Γι’ αυτό το Σύνταγμα δεν υπάρχει για να διευκολύνει την άσκηση της εξουσίας. Υπάρχει για να την οργανώνει και να τη δεσμεύει. Αποτελεί το κοινό θεσμικό πλαίσιο μέσα στο οποίο λειτουργούν η Βουλή, η κυβέρνηση, τα δικαστήρια και όλα τα όργανα της Πολιτείας.

Γιατί το Σύνταγμα υπερισχύει των νόμων;

Το Σύνταγμα βρίσκεται πάνω από τους υπόλοιπους νόμους, επειδή οι νόμοι πρέπει να κινούνται μέσα στους κανόνες που θέτει το ίδιο το Σύνταγμα. Η Βουλή οφείλει να νομοθετεί μέσα στα όρια που αυτό καθορίζει. Αν ένας νόμος παραβιάζει συνταγματική διάταξη, μπορεί να κριθεί αντισυνταγματικός και να μην εφαρμοστεί.

Αυτή είναι μία από τις σημαντικότερες εκφράσεις της αρχής του κράτους δικαίου.

Μπορεί να αναθεωρηθεί το Σύνταγμα;

Η απάντηση είναι ναι.

Οι κοινωνίες εξελίσσονται και μαζί τους εξελίσσονται και οι θεσμοί. Ένα δημοκρατικό Σύνταγμα δεν μπορεί να παραμένει αμετάβλητο. Ταυτόχρονα όμως δεν μπορεί να αλλάζει με την ίδια ευκολία που αλλάζει ένας κοινός νόμος.

Γι’ αυτό τα περισσότερα δημοκρατικά κράτη προβλέπουν ειδικές διαδικασίες αναθεώρησης. Η Ελλάδα δεν αποτελεί εξαίρεση.

Γιατί υπάρχουν στο Σύνταγμα μη αναθεωρήσιμες διατάξεις;

Αν μια κοινωνία έχει το δικαίωμα να αλλάζει το Σύνταγμά της, γιατί να μην μπορεί να αλλάξει οποιαδήποτε διάταξή του;

Η απάντηση βρίσκεται στον ιδιαίτερο ρόλο που επιτελεί το Σύνταγμα. Αποτελεί το θεμέλιο πάνω στο οποίο οργανώνεται ολόκληρο το πολιτικό σύστημα.

Γι’ αυτό πολλές δημοκρατίες θεωρούν ότι ορισμένες θεμελιώδεις αρχές δεν πρέπει να εξαρτώνται από τις εκάστοτε πολιτικές πλειοψηφίες. Η λογική αυτή επιδιώκει να προστατεύσει τα θεμέλια της δημοκρατίας.

Οι κανόνες για την αναθεώρηση του ελληνικού Συντάγματος περιλαμβάνονται στο άρθρο 110.

Το άρθρο αυτό ορίζει ότι το Σύνταγμα αναθεωρείται μόνο με ειδική διαδικασία και ότι ορισμένες διατάξεις εξαιρούνται από την αναθεώρηση.

Μεταξύ αυτών των διατάξεων περιλαμβάνεται η διάταξη που καθορίζει ως βάση του πολιτεύματος την Προεδρευόμενη Κοινοβουλευτική Δημοκρατία, καθώς και ορισμένες θεμελιώδεις διατάξεις που προστατεύουν τον σεβασμό και την αξία του ανθρώπου, την ισότητα όλων απέναντι στον νόμο, την προσωπική ελευθερία, τη θρησκευτική ελευθερία και τη διάκριση των λειτουργιών του κράτους.

Με τον τρόπο αυτό, το ίδιο το Σύνταγμα προστατεύει όχι μόνο τη σταθερότητα των θεσμών, αλλά και τις θεμελιώδεις αξίες πάνω στις οποίες στηρίζεται η ελληνική δημοκρατία.

Ποιος διασφαλίζει ότι τηρείται το Σύνταγμα;

Αν το Σύνταγμα βρίσκεται πάνω από όλους τους νόμους, γεννιέται ένα εύλογο ερώτημα:

Ποιος ελέγχει αν ένας νόμος ή μια πράξη της δημόσιας διοίκησης παραβιάζει το Σύνταγμα;

Σε μια δημοκρατία, η απάντηση δεν είναι «κάποιο πρόσωπο» ούτε «κάποια υπηρεσία». Η προστασία του Συντάγματος αποτελεί ευθύνη ολόκληρου του θεσμικού συστήματος.

Τα δικαστήρια διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο, καθώς όταν καλούνται να εφαρμόσουν έναν νόμο σε συγκεκριμένη υπόθεση εξετάζουν αν αυτός είναι σύμφωνος με το Σύνταγμα. Αν κρίνουν ότι μια διάταξη το παραβιάζει, δεν την εφαρμόζουν.

Ταυτόχρονα, η ίδια η Βουλή, η κυβέρνηση, οι ανεξάρτητες αρχές και κάθε δημόσιο όργανο έχουν υποχρέωση να ενεργούν μέσα στα όρια που θέτει το Σύνταγμα. Η συμμόρφωση προς το Σύνταγμα δεν αφορά μόνο τα δικαστήρια. Αποτελεί υποχρέωση όλων των οργάνων της Πολιτείας.

Η προστασία του Συντάγματος δεν αποτελεί μόνο ευθύνη των κρατικών θεσμών. Το ίδιο το ελληνικό Σύνταγμα υπενθυμίζει ότι η τήρησή του αποτελεί και ευθύνη των πολιτών. Δεν είναι τυχαίο ότι στο τελευταίο άρθρο του, το άρθρο 120, ορίζει πως η τήρησή του επαφίεται στον πατριωτισμό των Ελλήνων.

Με τον τρόπο αυτό αναδεικνύεται ότι το Σύνταγμα δεν είναι απλώς ένα νομικό κείμενο. Είναι η κοινή θεσμική συμφωνία μιας δημοκρατικής κοινωνίας, η οποία προϋποθέτει τόσο τη λειτουργία των θεσμών όσο και την υπεύθυνη στάση των πολιτών.

Έτσι, η προστασία του Συντάγματος δεν στηρίζεται σε έναν μόνο θεσμό. Αποτελεί αποτέλεσμα της λειτουργίας του κράτους δικαίου, των δημοκρατικών θεσμών και, τελικά, της προσήλωσης όλων μας στους κανόνες της δημοκρατίας.

Αφήστε μια απάντηση

Παρακαλώ εισάγετε το σχόλιό σας!
Εισαγάγετε εδώ το όνομά σας