Είδα χθες την εντυπωσιακή ταινία του Νόλαν “ΟΔΥΣΣΕΙΑ”. Έχοντας διαβάσει και τις αιτιάσεις πολλών αλλά και τα διθυραμβικά σχόλια άλλων, φαντάστηκα τον παρακάτω υποθετικό διάλογο με τον Νόλαν, που απαντά σε ερωτήσεις ενός Έλληνα (ο οποίος αντιλέγει κιόλας στον Νόλαν).
- ΕΡΩΤΗΣΗ: Πολλοί, Έλληνες κυρίως, υποστηρίζουν ότι δεν κινηματογραφήσατε την «Οδύσσεια» του Ομήρου, αλλά μια προσωπική εκδοχή του «εαυτού» σας.
ΝΟΛΑΝ: Ευτυχώς. Αν γύριζα απλώς τον Όμηρο, δεν θα χρειαζόταν σκηνοθέτης. Θα αρκούσε ένας αφηγητής με επιμελημένες πράξεις εικονογράφησης.
ΑΝΤΙΛΟΓΟΣ: Κανείς δεν σας ζήτησε απλή εικονογράφηση. Υπάρχει όμως διαφορά ανάμεσα στην ερμηνεία και στην ιδιοποίηση. Όταν χρησιμοποιείτε έναν τίτλο τόσο βαρύ, αναλαμβάνετε και μια ευθύνη απέναντι στο πρωτότυπο. Διαφορετικά, ο Όμηρος γίνεται εμπορικό σήμα και εσείς το πραγματικό έργο.
ΝΟΛΑΝ: Κάθε διασκευή είναι ιδιοποίηση με καλούς τρόπους. Το ζήτημα είναι αν, στο τέλος, επέστρεψα κάτι στον Όμηρο ή απλώς του έκλεψα το όνομα.
- ΕΡΩΤΗΣΗ: Γιατί έχετε τόσες ελευθερίες ως προς το ομηρικό κείμενο; Πού τελειώνει η δημιουργική ελευθερία;
ΝΟΛΑΝ: Για τον ίδιο λόγο που κάθε γενιά ξαναδιαβάζει τον Όμηρο. Αν η τέχνη απαγορευόταν να ερμηνεύει, θα είχε σταματήσει πριν από δυόμισι χιλιάδες χρόνια.
ΑΝΤΙΛΟΓΟΣ: Σωστά. Αλλά η ερμηνεία προϋποθέτει διάλογο με το έργο, όχι απεριόριστη αυθαιρεσία. Αν αλλάξουν ο χαρακτήρας του ήρωα, η λειτουργία των θεών, η σχέση με την Πηνελόπη και το νόημα του νόστου, τότε τι ακριβώς απομένει από την «Οδύσσεια» πέρα από ονόματα και επεισόδια;
ΝΟΛΑΝ: Απομένει ένας άνθρωπος που προσπαθεί να επιστρέψει στο σπίτι του και ανακαλύπτει ότι το σπίτι δεν είναι πια αυτό που άφησε αλλά ούτε και ο ίδιος. Για μένα, αυτός είναι ο πυρήνας. Τα υπόλοιπα είναι η υπέροχη ένταση της καταιγίδας που συμβαίνει γύρω τους.
- ΕΡΩΤΗΣΗ: Κάποιοι θεωρούν ότι ο Οδυσσέας σας δεν είναι αρκετά πολυμήχανος. Ο Οδυσσέας στον Όμηρο δεν είναι απλώς σιωπηλός.
ΝΟΛΑΝ: Η ευφυΐα δεν είναι πάντα μονόλογος. Μερικές φορές είναι σιωπή. Άλλες φορές είναι ένα βλέμμα μια χειρονομία, μία έκφραση, μια απόφαση που λαμβάνεται ένα δευτερόλεπτο πριν από την καταστροφή.
ΑΝΤΙΛΟΓΟΣ: Ο ομηρικός Οδυσσέας, όμως, δεν είναι απλώς εσωστρεφής ή αινιγματικός. Είναι ρήτορας, απατεώνας, αφηγητής, διαπραγματευτής και πολιτικός νους. Η μήτις του φαίνεται μέσα από τον λόγο και τις επιλογές του. Αν περιοριστεί σε σκοτεινά βλέμματα, κινδυνεύει να γίνει ένας ακόμη τραυματισμένος ήρωας σύγχρονης περιπέτειας.
ΝΟΛΑΝ: Δίκαιη ένσταση. Αλλά ο κινηματογράφος τιμωρεί συχνά τους ήρωες που εξηγούν πόσο έξυπνοι είναι. Προτίμησα να τον δείξω να λύνει προβλήματα. Όχι να εκφωνεί το βιογραφικό της ευφυΐας του.
- ΕΡΩΤΗΣΗ: Γιατί χρησιμοποιήσατε τόσο σύγχρονο τρόπο ομιλίας; Είναι σύγχρονος λόγος ή σύγχρονη κοινοτοπία;
ΝΟΛΑΝ: Η ομηρική γλώσσα ήταν ποιητική, σύνθετη και προορισμένη να λειτουργεί μέσα στην εποχή της. Δεν μπορούσα να τη μεταφέρω αυτούσια. Προσπάθησα να βρω έναν λόγο που να αγγίζει το σημερινό κοινό χωρίς να ακούγεται σαν σχολική απαγγελία.
ΑΝΤΙΛΟΓΟΣ: Το πρόβλημα δεν είναι ότι οι ήρωες δεν μιλούν σε αρχαία ελληνικά. Είναι μήπως ο λόγος τους χάνει την ποιητικότητα, την τελετουργικότητα και το ηθικό βάρος του έπους. Η σύγχρονη γλώσσα μπορεί να είναι ζωντανή, αλλά μπορεί επίσης να κάνει τον Αγαμέμνονα να ακούγεται σαν διευθυντής εταιρείας και τον Οδυσσέα σαν πράκτορας κατασκοπευτικού θρίλερ.
ΝΟΛΑΝ: Προσπάθησα να αποφύγω και τα δύο. Και το μουσείο και την αίθουσα συσκέψεων. Δεν ισχυρίζομαι ότι απέφυγα κάθε εταιρικό τόνο. Ακόμη και οι Αχαιοί είχαν προβλήματα διοίκησης.
- ΕΡΩΤΗΣΗ: Γιατί δεν επιλέξατε περισσότερους Έλληνες ηθοποιούς; Η παγκοσμιότητα δεν αναιρεί την καταγωγή του έπους.
ΝΟΛΑΝ: Επειδή δεν γύριζα εθνική επέτειο. Γύριζα μια ιστορία Ελλήνων μεν, παγκόσμιας κληρονομιάς όμως επί χιλιετίες και ένα από τα περισσότερο διαβασμένα και διασκευασμένα έργα της παγκόσμιας γραμματείας.
ΑΝΤΙΛΟΓΟΣ: Αυτό ακούγεται κάπως εύκολο. Η παγκοσμιότητα ενός έργου δεν εξαφανίζει την πολιτισμική του καταγωγή. Έλληνες ηθοποιοί, γλωσσικοί σύμβουλοι και δημιουργοί θα μπορούσαν να προσφέρουν όχι εθνική ποσόστωση, αλλά βιωμένη σχέση με το υλικό. Το Χόλυγουντ συχνά ονομάζει «οικουμενικό» ό,τι απλώς περνά μέσα από το δικό του πολιτισμικό φίλτρο.
ΝΟΛΑΝ: Η οικουμενικότητα δεν πρέπει να γίνεται άλλοθι. Αλλά ούτε η καταγωγή αποτελεί πιστοποιητικό καλλιτεχνικής αυθεντίας. Η εθνικότητα δεν εγγυάται ούτε βαθύτερη κατανόηση ούτε καλύτερη ερμηνεία. Αναζητούσα τους ανθρώπους που μπορούσαν να υπηρετήσουν την συγκεκριμένη κινηματογραφική ανάγνωση από ένα παγκόσμιο κοινό.
- ΕΡΩΤΗΣΗ: Σας κατηγορούν ότι μετατρέψατε τον Όμηρο περισσότερο σε θέαμα παρά σε ποίηση.
ΝΟΛΑΝ: Ο Όμηρος ήταν το μεγαλύτερο “θέαμα” της εποχής του . Απλώς δεν υπήρχε IMAX.
ΑΝΤΙΛΟΓΟΣ: Είχε όμως ρυθμό, επανάληψη, παρομοιώσεις, μνήμη, αφηγηματικότητα και λόγο. Το ομηρικό μεγαλείο δεν βρίσκεται μόνο στα τέρατα και στις μάχες, αλλά και στον γέροντα πατέρα, στη σιωπή της Πηνελόπης, στην πίστη του βοσκού, στον σκύλο που αναγνωρίζει τον κύριό του. Φοβάστε μήπως η τεχνολογική κλίμακα καταπιεί την ανθρώπινη;
ΝΟΛΑΝ: Αυτός είναι ο κίνδυνος κάθε μεγάλης παραγωγής. Να κατασκευάσεις έναν τεράστιο Κύκλωπα και να ξεχάσεις τον Άργο. Αλλά χωρίς τον Άργο, ο Κύκλωπας είναι απλώς ακριβό ψηφιακό υλικό.
- ΕΡΩΤΗΣΗ : Γιατί επιλέξατε μια μαύρη καλλονή για να υποδυθεί την Ωραία Ελένη; Πρόκειται για καλλιτεχνική επιλογή ή για μια σύγχρονη ιδεολογική παρέμβαση σε έναν συγκεκριμένο μυθολογικό κόσμο;
ΝΟΛΑΝ: Επέλεξα μια ηθοποιό που μπορούσε να αποδώσει όχι απλώς μια όμορφη γυναίκα, αλλά μια παρουσία ικανή να προκαλέσει επιθυμία, αντιπαράθεση, ενοχή και καταστροφή. Η ομορφιά δεν διαθέτει πιστοποιητικό φυλετικής προέλευσης.
ΑΝΤΙΛΟΓΟΣ: Σωστά, η ομορφιά δεν έχει φυλή. Η Ελένη, όμως, δεν είναι ένα αφηρημένο σύμβολο ομορφιάς. Είναι πρόσωπο ενταγμένο σε συγκεκριμένη γενεαλογία, γεωγραφία και πολιτισμική παράδοση. Όταν αλλάζετε ένα τόσο αναγνωρίσιμο χαρακτηριστικό, δεν μεταβάλλετε απλώς την εμφάνιση ενός ρόλου. Εισάγετε συνειδητά μια σύγχρονη πολιτική και αισθητική ανάγνωση. Δεν οφείλετε να το παραδεχθείτε αντί να παρουσιάζετε την επιλογή ως απολύτως ουδέτερη;
ΝΟΛΑΝ: Καμία κινηματογραφική επιλογή δεν είναι απολύτως ουδέτερη. Ούτε όμως κάθε μη παραδοσιακή διανομή αποτελεί πολιτική διακήρυξη. Αν το κοινό βλέπει πρώτα το χρώμα της ηθοποιού και μετά την Ελένη, ίσως το πρόβλημα να μην βρίσκεται μόνο στην οθόνη.
ΑΝΤΙΛΟΓΟΣ: Ίσως. Αλλά ούτε και ο σκηνοθέτης μπορεί να προκαλεί συνειδητά μια τέτοια συζήτηση και κατόπιν να υποκρίνεται ότι αιφνιδιάστηκε από αυτήν.
ΝΟΛΑΝ: Δεν αιφνιδιάστηκα. Απλώς προτίμησα μια Ελένη που δημιουργεί συζήτηση από μια Ελένη που μοιάζει να έχει βγει από παλιό σχολικό εγχειρίδιο.
- ΕΡΩΤΗΣΗ: Γιατί δεν συμπεριλάβατε τη Ναυσικά στην πλοκή; Είναι μία από τις πιο λεπτές και ανθρώπινες μορφές της «Οδύσσειας» και η συνάντησή της με τον Οδυσσέα αποτελεί κρίσιμο στάδιο της επιστροφής του στον πολιτισμένο κόσμο.
ΝΟΛΑΝ: Κάθε διασκευή απαιτεί απώλειες. Η κινηματογραφική αφήγηση δεν μπορεί να διατηρήσει όλα τα επεισόδια χωρίς να μετατραπεί σε κατάλογο. Έπρεπε να επιλέξω ποια πρόσωπα υπηρετούσαν τον βασικό δραματικό άξονα.
ΑΝΤΙΛΟΓΟΣ: Η Ναυσικά, όμως, δεν αποτελεί απλό επεισόδιο. Είναι η πρώτη ανθρώπινη παρουσία που υποδέχεται τον Οδυσσέα χωρίς φόβο, εχθρότητα ή υστεροβουλία. Τον βοηθά να περάσει από την αγριότητα, τη γύμνια και την εξάντληση ξανά στην κοινωνικότητα. Αν την αφαιρέσετε, χάνεται μια ολόκληρη βαθμίδα του νόστου.
ΝΟΛΑΝ: Δεν διαφωνώ με τη σημασία της. Διαφώνησα μόνο με το αν μπορούσε να ενταχθεί οργανικά στη συγκεκριμένη κινηματογραφική δομή χωρίς να αποκτήσει είτε υπερβολικά μικρό είτε παραπλανητικά μεγάλο βάρος.
ΑΝΤΙΛΟΓΟΣ: Μήπως τελικά αποκλείστηκε επειδή δεν χωρούσε εύκολα στο σκοτεινό και συγκρουσιακό σύμπαν της ταινίας σας; Η Ναυσικά αντιπροσωπεύει την ευγένεια, τη φιλοξενία και μια μορφή αγνής συνάντησης. Δεν είναι θεαματική, αλλά ακριβώς γι’ αυτό είναι αναγκαία.
ΝΟΛΑΝ: Πιθανόν να έχετε δίκιο ότι η Ναυσικά αντιστέκεται στη δραματική ένταση. Ίσως γι’ αυτό η απουσία της γίνεται τόσο αισθητή. Μερικές φορές το πρόσωπο που κόβεις από μια ταινία συνεχίζει να τη στοιχειώνει περισσότερο από εκείνα που κράτησες.
- ΕΡΩΤΗΣΗ: Στο νησί της Κίρκης ο Οδυσσέας και οι σύντροφοί του παρέμειναν έναν ολόκληρο χρόνο. Εσείς συμπυκνώσατε αυτή την παραμονή σε λίγες μόνο στιγμές. Γιατί αφαιρέσατε τη διάρκεια και όσα αυτή σημαίνει;
ΝΟΛΑΝ: Ο κινηματογραφικός χρόνος δεν μετριέται με ημερολόγια. Μερικές εικόνες μπορούν να αποδώσουν έναν χρόνο καλύτερα από είκοσι σκηνές που απλώς δηλώνουν ότι πέρασε.
ΑΝΤΙΛΟΓΟΣ: Εδώ όμως η διάρκεια δεν είναι αριθμητική λεπτομέρεια. Δείχνει ότι ο Οδυσσέας δεν κρατείται μόνο με τη βία ή τη μαγεία. Παραδίδεται στην άνεση, στην απόλαυση και στη λήθη του σκοπού του. Ο νόστος αναστέλλεται επειδή ο ίδιος επιτρέπει να ανασταλεί. Αν όλα συμβαίνουν μέσα σε λίγα λεπτά, η προσωπική του ευθύνη μειώνεται.
ΝΟΛΑΝ: Η πρόθεσή μου ήταν να δείξω τον πειρασμό, όχι να καταγράψω τη διάρκειά του. Η αδυναμία ενός ανθρώπου μπορεί να αποκαλυφθεί σε μία στιγμή.
ΑΝΤΙΛΟΓΟΣ: Η στιγμή αποκαλύπτει την επιθυμία. Ο χρόνος αποκαλύπτει τη συνενοχή. Άλλο να υποκύψεις για μια νύχτα και άλλο να ξεχάσεις για έναν χρόνο τους συντρόφους, την οικογένεια και τον προορισμό σου.
ΝΟΛΑΝ: Αυτό είναι ισχυρό επιχείρημα. Ίσως η συμπύκνωση έκανε τον Οδυσσέα πιο αποφασιστικό απ’ όσο ήταν στον Όμηρο. Αλλά ο κινηματογράφος έχει μια ανελέητη αδυναμία: αγαπά τις αποφάσεις περισσότερο από τις μακρές περιόδους αδράνειας.
ΑΝΤΙΛΟΓΟΣ: Και όμως, πολλές φορές ο χαρακτήρας αποκαλύπτεται ακριβώς μέσα στην αδράνεια.
ΝΟΛΑΝ: Ναι. Αλλά είναι εξαιρετικά δύσκολο να πουλήσεις εισιτήριο γράφοντας στην αφίσα: «Ο ήρωας καθυστερεί για έναν χρόνο».
- ΕΡΩΤΗΣΗ: Γιατί παρουσιάσατε τους Λαιστρυγόνες με πανοπλίες που παραπέμπουν περισσότερο στον Μεσαίωνα παρά στον κόσμο του Ομήρου; Δεν πρόκειται για απλή ελευθερία, αλλά για εμφανή ιστορική και αισθητική ανακολουθία.
ΝΟΛΑΝ: Οι Λαιστρυγόνες δεν αντιμετωπίστηκαν ως ιστορικός λαός που έπρεπε να αναπαρασταθεί με αρχαιολογική ακρίβεια. Είναι ένας εφιαλτικός, σχεδόν εξωπραγματικός αντίπαλος. Οι πανοπλίες σχεδιάστηκαν για να τους απομακρύνουν από τον γνώριμο κόσμο του Οδυσσέα.
ΑΝΤΙΛΟΓΟΣ: Αυτό όμως μοιάζει με εύκολη οπτική συντόμευση. Για να δείξετε ότι είναι ξένοι και απειλητικοί, δανειστήκατε μια αισθητική από διαφορετική ιστορική περίοδο. Έτσι, η ταινία δεν δημιουργεί έναν συνεπή μυθολογικό κόσμο, αλλά ένα κολάζ αναγνωρίσιμων κινηματογραφικών εικόνων.
ΝΟΛΑΝ: Η μυθολογία είναι ήδη ένα κολάζ φόβων, μνήμης και φαντασίας. Δεν επιχείρησα να αναπαραστήσω μια ενιαία ιστορική στιγμή, αλλά να δημιουργήσω έναν κόσμο που μοιάζει αρχαίος και ταυτόχρονα έξω από τον χρόνο.
ΑΝΤΙΛΟΓΟΣ: Το «έξω από τον χρόνο» χρησιμοποιείται συχνά ως κομψός τρόπος για να δικαιολογηθεί κάθε ανακρίβεια. Αν οι Λαιστρυγόνες φορούσαν διαστημικές στολές, θα λέγατε πάλι ότι λειτουργούν συμβολικά;
ΝΟΛΑΝ: Μόνο αν οι διαστημικές στολές ήταν πολύ καλές.
ΑΝΤΙΛΟΓΟΣ: Άρα παραδέχεστε ότι το θέαμα προηγήθηκε της ιστορικής συνέπειας.
ΝΟΛΑΝ: Παραδέχομαι ότι η οπτική συνέπεια της δικής μου ταινίας προηγήθηκε της συνέπειας με ένα αρχαιολογικό εγχειρίδιο. Το αν αυτό λειτούργησε είναι απολύτως θεμιτό να το κρίνει το κοινό.
ΑΝΤΙΛΟΓΟΣ: Και το ελληνικό κοινό ήδη το κρίνει.
ΝΟΛΑΝ: Αυτό, απ’ ό,τι έχω καταλάβει, το ελληνικό κοινό το κάνει πολύ καλά και χωρίς ιδιαίτερη ενθάρρυνση.
- ΕΡΩΤΗΣΗ: Ποια ήταν η μεγαλύτερη δυσκολία της ταινίας;
ΝΟΛΑΝ: Να μη γίνω αρχαιολόγος. Είμαι κινηματογραφιστής. Αν κυνηγούσα την απόλυτη ιστορική ακρίβεια, ίσως έχανα την αλήθεια της ιστορίας. Η ιστορική ακρίβεια δεν είναι αρχαιολογία
ΑΝΤΙΛΟΓΟΣ: Αυτό δημιουργεί ένα ψευδές δίλημμα. Η ιστορική και υλική έρευνα δεν “σκοτώνει” αναγκαστικά την καλλιτεχνική αλήθεια. Συχνά την ενισχύει. Όπλα, πλοία, ενδυμασίες και κοινωνικές σχέσεις δεν είναι διακοσμητικές λεπτομέρειες. Συνδιαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι σκέφτονται και δρουν.
ΝΟΛΑΝ: Συμφωνώ. Η έρευνα είναι θεμέλιο, όχι “φυλακή”. Το πρόβλημα αρχίζει όταν το κοινό κοιτάζει το σανδάλι και χάνει το πρόσωπο που το φορά. Εκτός βέβαια αν το σανδάλι είναι εξαιρετικά ανακριβές. Τότε δικαιούται να κοιτάξει.
- ΕΡΩΤΗΣΗ: Σας ενόχλησαν οι έντονες αντιδράσεις από την Ελλάδα; Οι ελληνικές αντιδράσεις θεωρείτε ότι είναι μόνο κτητικότητα;
ΝΟΛΑΝ: Καθόλου. Θα ανησυχούσα περισσότερο αν οι Έλληνες δεν διαφωνούσαν. Συζητούν τον Όμηρο εδώ και δυόμισυ χιλιάδες χρόνια, στον ίδιο τόπο όπου οι μνήμες είναι χαραγμένες παντού.
ΑΝΤΙΛΟΓΟΣ: Αυτή η απάντηση είναι ευφυής, αλλά ίσως και ελαφρώς συγκαταβατική. Η αλήθεια είναι ότι δεν αντιδρούν πολλοί Έλληνες από εθνική κτητικότητα ή επειδή αγαπούν τη διαφωνία. Κάποιοι γνωρίζουν βαθιά το έργο και εντοπίζουν πραγματικές νοηματικές απώλειες. Η υπεκφυγή σας δεν αρκεί ως απάντηση στην κριτική.
ΝΟΛΑΝ: Σωστά. Η υπεκφυγή είναι κακό καταφύγιο όταν χρησιμοποιείται για να αποφύγεις μια σοβαρή ένσταση. Είναι όμως καλό αλεξίπτωτο όταν η συζήτηση αρχίζει να πέφτει από μεγάλο ύψος.
- ΕΡΩΤΗΣΗ: Αν ο ίδιος ο Όμηρος έβλεπε την ταινία, τι πιστεύετε ότι θα σας έλεγε; Θα αναγνώριζε το έργο του;
ΝΟΛΑΝ: Ελπίζω ότι θα έλεγε «ενδιαφέρουσα εκδοχή». Αν μου έλεγε «αυτό ακριβώς είχα στο μυαλό μου», μάλλον θα είχα αποτύχει ως κινηματογραφικός σκηνοθέτης.
ΑΝΤΙΛΟΓΟΣ: Υπάρχει όμως και τρίτη πιθανότητα. Να σας έλεγε ότι δημιουργήσατε κάτι εντυπωσιακό, αλλά όχι την «Οδύσσεια». Η πρωτοτυπία δεν δημιουργεί οπωσδήποτε αυταξία. Μερικές φορές η μεγαλύτερη δημιουργική πρόκληση είναι να πλησιάσεις ένα έργο χωρίς να επιδιώκεις να το “κατακτήσεις”.
ΝΟΛΑΝ: Ίσως. Αλλά οι νεκροί ποιητές έχουν ένα μεγάλο πλεονέκτημα στις διαφωνίες. Δεν δίνουν συνεντεύξεις. Έτσι, όλοι μπορούμε να ισχυριστούμε ότι θα συμφωνούσαν μαζί μας. Ή, ακόμη καλύτερα, ότι θα διαφωνούσαν με τους αντιπάλους μας.
- ΕΡΩΤΗΣΗ: Ποιο είναι τελικά το κεντρικό μήνυμα της δικής σας «Οδύσσειας»; Ο νόστος είναι αυτογνωσία, επιστροφή ή αποκατάσταση;
ΝΟΛΑΝ: Το ταξίδι δεν τελειώνει απλώς όταν φτάνεις στην Ιθάκη. Τελειώνει όταν αναγνωρίζεις ποιος έχεις γίνει. Και αυτό είναι πολύ δυσκολότερο από το να νικήσεις έναν Κύκλωπα. Άλλωστε, οι περισσότεροι από εμάς συναντάμε περισσότερους Κύκλωπες στο γραφείο παρά σε σπηλιές.
ΑΝΤΙΛΟΓΟΣ: Μήπως αυτή είναι μια υπερβολικά σύγχρονη και ατομοκεντρική ανάγνωση; Ο νόστος του Οδυσσέα δεν αφορά μόνο την προσωπική αυτογνωσία. Αφορά την επιστροφή στην οικογένεια, την αποκατάσταση της πολιτικής τάξης, την ανάληψη ευθύνης και την επανένταξη σε έναν κόσμο σχέσεων. Δεν επιστρέφει απλώς στον εαυτό του. Επιστρέφει στους άλλους.
ΝΟΛΑΝ: Συμφωνώ. Ο εαυτός χωρίς τους άλλους είναι απλώς ένας μονόλογος.
- ΕΡΩΤΗΣΗ : Άρα η Ιθάκη δεν είναι μόνο εσωτερικός προορισμός.
ΝΟΛΑΝ: Όχι. Είναι ο τόπος όπου οι επιλογές σου παύουν να είναι θεωρία και σε περιμένουν στο σπίτι, μαζί με όλες τις αλλαγές που πρέπει να αντιμετωπίσεις.
ΕΡΩΤΗΣΗ : Μαζί με την Πηνελόπη;
ΝΟΛΑΝ: Μαζί με την Πηνελόπη. Και, πιθανότατα, με αρκετές πολύ δύσκολες ερωτήσεις.
