ΟΙ ΑΔΕΙΕΣ ΠΡΩΤΕΣ ΣΕΙΡΕΣ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ, άρθρο του Υποναυάρχου ε.α. Στέλιου Φενέκου

Υπάρχουν στιγμές που μια κοινωνία αποκαλύπτει τον πραγματικό της χαρακτήρα όχι μέσα από τα Συντάγματα και τους νόμους της, αλλά μέσα από τις μικρές καθημερινές της συνήθειες. Μία από αυτές είναι οι περίφημες πρώτες σειρές με την ένδειξη «VIP», «ΕΠΙΣΗΜΟΙ» ή «RESERVED».

Πρόκειται για μια εικόνα που επαναλαμβάνεται σχεδόν σε κάθε δημόσια εκδήλωση στην Ελλάδα. Οι πρώτες τρεις ή τέσσερις σειρές παραμένουν άδειες, ενώ δεκάδες πολίτες στέκονται όρθιοι ή στριμώχνονται στις πίσω θέσεις. Οι «επίσημοι» είτε δεν έχουν ακόμη εμφανιστεί είτε κάνουν μια σύντομη εμφάνιση για τις καθιερωμένες χειραψίες και τις φωτογραφίες, πριν αποχωρήσουν λίγα λεπτά αργότερα.

Οι άδειες καρέκλες, όμως, έχουν ήδη επιτελέσει τον σκοπό τους. Έχουν υπενθυμίσει σε όλους ότι υπάρχουν άνθρωποι σημαντικότεροι από τους υπόλοιπους. Τόσο σημαντικοί, ώστε ακόμη και η απουσία τους να αξίζει περισσότερο από την παρουσία των πολιτών.

Κάποιοι θα πουν ότι αυτό είναι το πρωτόκολλο.

Όχι.

Το πρωτόκολλο, όταν εφαρμόζεται με αυστηρότητα και λιτότητα, είναι απαραίτητο σε κάθε οργανωμένη πολιτεία. Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, ο Πρωθυπουργός, ένας αρχηγός κράτους, ένας υπουργός, ένας επίσημος προσκεκλημένος ή οι κεντρικοί ομιλητές δικαιολογημένα έχουν συγκεκριμένη θέση για λόγους εκπροσώπησης, λειτουργικότητας, ασφάλειας και θεσμικής τάξης. Δεν δημιουργήθηκε όμως για να καλλιεργεί κοινωνικές αποστάσεις ούτε για να τρέφει τη ματαιοδοξία όσων κατέχουν δημόσια αξιώματα.

Άλλο, όμως, η αναγκαία εθιμοτυπία και η αυστηρή εφαρμογή ενός λιτού πρωτοκόλλου και άλλο η λατρεία του αξιώματος, η δημόσια παράσταση κύρους και η αξίωση ιδιαίτερης μεταχείρισης ανεξάρτητα από τη συνάφεια ενός προσώπου με την εκδήλωση. Οι τίτλοι εκφωνούνται με υπερβολή, οι θέσεις δεσμεύονται μαζικά και η φυσική απόσταση από τους πολίτες μετατρέπεται σε συμβολική απόσταση εξουσίας.

Δεν πρόκειται απλώς για μια οργανωτική λεπτομέρεια. Είναι ζήτημα πολιτικής κουλτούρας.

Οι κοινωνίες διαμορφώνονται περισσότερο από τα σύμβολά τους παρά από τις διακηρύξεις τους. Όταν ένας νέος άνθρωπος βλέπει ότι οι καλύτερες θέσεις δεν ανήκουν σε εκείνους που εργάστηκαν, που συμμετείχαν ή που ενδιαφέρθηκαν περισσότερο για την εκδήλωση, αλλά σε όσους κατέχουν έναν τίτλο, εκπαιδεύεται σιωπηλά σε μια αντίληψη ιεραρχίας που δεν βασίζεται στην προσφορά αλλά στο αξίωμα. Έτσι, ο ελιτισμός παύει να είναι εξαίρεση και μετατρέπεται σε καθημερινή κανονικότητα.

Η δημοκρατία δεν καταλύεται μόνο με θεσμικές παρεκτροπές ή πραξικοπήματα. Διαβρώνεται και από μικρές καθημερινές συμβολικές τελετουργίες που εκπαιδεύουν τους πολίτες να αποδέχονται ότι κάποιοι θεωρούνται σημαντικότεροι από τους ίδιους, ακόμη και όταν… απουσιάζουν.

Το δημόσιο λειτούργημα (αξίωμα) δεν αποτελεί προσωπικό προνόμιο. Είναι μια προσωρινή εντολή της κοινωνίας προς κάποιον να υπηρετήσει το δημόσιο συμφέρον. Το κύρος του αξιώματος προέρχεται από την ευθύνη που συνεπάγεται και από την ποιότητα της προσφοράς του, όχι από τις αποστάσεις που επιβάλλει στους πολίτες.

Ίσως, λοιπόν, έχει έρθει η ώρα να εγκαταλείψουμε μία από τις πιο αθόρυβες αλλά επίμονες μορφές συμβολικού ελιτισμού. Η προτεραιότητα πρέπει να είναι η επιτυχία της εκδήλωσης και ο σεβασμός προς όλους τους παρισταμένους, όχι η διατήρηση μιας εικόνας κοινωνικής ιεράρχησης.

Αν οι θέσεις στις πρώτες σειρές μένουν άδειες ενώ οι πολίτες παρακολουθούν όρθιοι, τότε κάτι βαθύτερο δεν λειτουργεί σωστά. Δεν προσβάλλεται μόνο η κοινή λογική. Προσβάλλεται η ίδια η έννοια της ισότητας.

Το κύρος δεν βρίσκεται στην πρώτη σειρά.

Δεν βρίσκεται στην ταμπέλα «VIP», «ΕΠΙΣΗΜΟΙ» ή «RESERVED».

Δεν βρίσκεται στους τίτλους που προηγούνται του ονόματος.

Το πραγματικό κύρος γεννιέται όταν ένας άνθρωπος δεν χρειάζεται κανένα από αυτά για να τον σέβονται.

Σε μια πραγματική δημοκρατία, καμία άδεια καρέκλα δεν μπορεί να έχει μεγαλύτερη αξία από έναν πολίτη που είναι παρών.

Γιατί όποιος χρειάζεται την πρώτη σειρά για να αποδείξει τη σημασία του, μάλλον δεν έχει αντιληφθεί ότι το πραγματικό κύρος δεν απονέμεται από το πρωτόκολλο αλλά από την προσφορά, το ήθος και την υπηρεσία προς την κοινωνία.