Η σύγκρουση ΗΠΑ- Ιράν έχει επιφέρει τάσεις που δεν αφορούν μόνο το πυρηνικό προγράμματος Ιράν, τα Στενά του Ορμούζ ή τους όρους μιας ενδεχόμενης κατάπαυσης του πυρός. Πίσω από την πολεμική αντιπαράθεση εξελίσσεται μια βαθύτερη διαδικασία. Η προσπάθεια διαμόρφωσης μιας νέας αρχιτεκτονικής ασφαλείας στη Μέση Ανατολή.
Και το κρίσιμο ερώτημα είναι ποιος θα γράψει τους κανόνες της.
Η ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΣΤΗΝ Μ. ΑΝΑΤΟΛΗ ΚΑΙ Η ΝΕΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ
Για δεκαετίες η ασφάλεια του Κόλπου στηρίχθηκε κατά κύριο λόγο στις ΗΠΑ, με στρατιωτικές βάσεις σε χώρες της περιοχής, τον 5ο Στόλο, με διμερείς συμφωνίες, αεράμυνα, πληροφορίες και εξοπλιστικά προγράμματα.
Η αμερικανική παρουσία παραμένει δύσκολα υποκαταστάσιμη βραχυπρόθεσμα.
Όμως ο συνεχιζόμενος πόλεμος με το Ιράν αναγκάζει τα κράτη της περιοχής να επανεξετάσουν κατά πόσο η αποκλειστική εξάρτηση από την αμερικανική στρατιωτική ομπρέλα εξακολουθεί να εξυπηρετεί τα συμφέροντά τους.
Η σημαντικότερη νέα εξέλιξη είναι η Συμφωνία της Μέκκας μεταξύ Σ. Αραβίας, Τουρκίας και Πακιστάν. Δεν πρόκειται πλέον απλώς για μια πολιτική διακήρυξη. Δημιουργείται μόνιμη γραμματεία στη Σ. Αραβία, προωθούνται η κοινή ανάπτυξη αμυντικής τεχνολογίας και παραγωγή, η συνεργασία στον τομέα πληροφοριών, ο στρατιωτικός συντονισμός και η ολοκλήρωση συναφών δυνατοτήτων.
Οι τρεις χώρες δηλώνουν μάλιστα ότι επιδιώκουν «περιφερειακή ιδιοκτησία» της ασφάλειας και συλλογική αποτροπή. Μένει βεβαίως να αποδειχθεί στην πράξη η αξιοπιστία της συλλογικής αποτροπής, ιδίως υπό το φως προηγούμενων περιφερειακών κρίσεων, όταν η στρατιωτική αλληλεγγύη μεταξύ των εταίρων υπήρξε περιορισμένη.
Παράλληλα, τα κράτη του Κόλπου δεν επιθυμούν έναν μόνιμο πόλεμο με το Ιράν.
Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΣΑΟΥΔΙΚΗΣ ΑΡΑΒΙΑΣ
Η Σ. Αραβία χρειάζεται σταθερότητα για τον οικονομικό μετασχηματισμό της, το Κατάρ για τις εξαγωγές LNG, τα ΗΑΕ για τον εμπορικό και χρηματοπιστωτικό τους ρόλο και το Ομάν για τη σταθερότητα του Ορμούζ. Γι’ αυτό βλέπουμε να αναπτύσσονται ταυτόχρονα η αμυντική διάσταση και η αποτροπή με τον διάλογο.
Η Σ. Αραβία αναδεικνύεται έτσι στον σημαντικότερο ίσως συνδετικό κρίκο μεταξύ των διαφορετικών σχημάτων που διαμορφώνονται. Διατηρεί τη στρατηγική σχέση ασφαλείας με τις ΗΠΑ, συμμετέχει στη Συμφωνία της Μέκκας, ηγείται ουσιαστικά του GCC, έχει αποκαταστήσει διαύλους με το Ιράν και αναπτύσσει ισχυρότατες οικονομικές σχέσεις με την Κίνα, ενώ παραμένει δυνητικά κρίσιμος κρίκος για μια μελλοντική διεύρυνση των Συμφωνιών του Αβραάμ.
Συνεπώς, η στάση του Ριάντ μπορεί να επηρεάσει αποφασιστικά εάν οι διαφορετικές αυτές πρωτοβουλίες θα εξελιχθούν σε ανταγωνιστικά συστήματα ή σε αλληλοσυμπληρούμενα επίπεδα μιας ευρύτερης περιφερειακής αρχιτεκτονικής.
Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΙΝΑΣ
Εδώ εισέρχεται και η Κίνα. Το Πεκίνο δηλώνει πλέον επισήμως ότι η υφιστάμενη αρχιτεκτονική ασφαλείας της Μ. Ανατολής είναι ανεπαρκής και χρειάζεται μεταρρύθμιση. Προτείνει «κοινή, συνολική, συνεργατική και βιώσιμη ασφάλεια», υποστηρίζει διάλογο μεταξύ Ιράν και χωρών του Κόλπου και ζητεί αποκλιμάκωση Παροράν και άνοιγμα του Ορμούζ.
Η κινεζική πρωτοβουλία δεν ταυτίζεται ούτε αποτελεί οργανικό μέρος της Συμφωνίας της Μέκκας. Οι δύο διαδικασίες όμως συγκλίνουν σε ένα κρίσιμο σημείο.
Στην επιδίωξη μεγαλύτερης συμμετοχής των ίδιων των περιφερειακών δυνάμεων στη διαμόρφωση του συστήματος ασφαλείας και, συνεπώς, στη σταδιακή μείωση της αποκλειστικής εξάρτησης από εξωτερικούς παρόχους ασφάλειας.
Η κινεζική στρατηγική έχει ένα μεγάλο πλεονέκτημα, γιατί δεν χρειάζεται να αντικαταστήσει η Κίνα στρατιωτικά τις ΗΠΑ στην περιοχή. Μπορεί να αφήσει την Ουάσιγκτον να επωμίζεται μεγάλο μέρος του κόστους της σκληρής ασφάλειας και η ίδια να αυξάνει την επιρροή της ως οικονομικός εταίρος, παράγων σταθερότητας και διπλωματικός διαμεσολαβητής.
ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΕΙΣ ΜΕ ΠΑΙΓΝΙΑ & STRESS TESTS – ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ
Στις προσομοιώσεις στρατηγικών επιλογών και στα stress tests που πραγματοποιήσαμε στον “Τομέα Παιγνίων και Στρατηγικών Προσομοιώσεων του ΙΝΑΠ” αναδεικνύεται ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον αμερικανικό στρατηγικό δίλημμα.
Όσο μεγαλύτερη πίεση ασκεί η Ουάσιγκτον στην Τεχεράνη, τόσο μπορεί να αυξάνει βραχυπρόθεσμα τη διαπραγματευτική της μόχλευση.
Εάν όμως η πίεση μετατρέπεται σε παρατεταμένο πόλεμο που απειλεί την ενέργεια, το εμπόριο και τις υποδομές των συμμάχων της όχι μόνο στον κόλπο αλλά και ευρύτερα, δημιουργεί ταυτόχρονα κίνητρο στις περιφερειακές δυνάμεις να αναζητήσουν μεγαλύτερη στρατηγική αυτονομία.
Έτσι προκύπτει το εξής παράδοξο και κρίσιμο για τις ΗΠΑ.
Μπορεί να επιτυγχάνουν επιμέρους και βραχυπρόθεσμα αποτελέσματα μέσω της στρατιωτικής και οικονομικής πίεσης απέναντι στο Ιράν και ταυτόχρονα να διακινδυνεύουν τη θέση τους στο πολύ σημαντικότερο στρατηγικό παίγνιο.
Ποιος θα διαμορφώσει και θα οργανώσει τη μεταπολεμική περιφερειακή τάξη.
Αυτό δεν σημαίνει ότι τα κράτη του Κόλπου εγκαταλείπουν τις ΗΠΑ. Πιθανότερο είναι να επιδιώκουν ένα σύστημα πολλαπλών ευθυγραμμίσεων με αμερικανική στρατιωτική αποτροπή, περιφερειακή συνεργασία, διάλογο με το Ιράν και οικονομικές σχέσεις με την Κίνα. Αναλύσεις για τον Κόλπο ήδη επισημαίνουν ότι η αμερικανική ομπρέλα παραμένει σημαντική, αλλά τα κράτη της περιοχής επιδιώκουν παράλληλα καλύτερη αντιστάθμιση κινδύνου (hedging) και διαφοροποίηση των σχέσεών τους.
Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΗΠΑ ΚΑΙ ΤΟΥ ΙΣΡΑΗΛ ΣΤΗΝ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ
Οι ΗΠΑ, όπως φαίνεται από την τελευταία διάσκεψη στον ΟΗΕ, έχουν αντιληφθεί αυτόν τον κίνδυνο. Γι’ αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία η προσπάθειά τους να επανενεργοποίησουν τις Συμφωνίες του Αβραάμ.
Στις 24 Σεπτεμβρίου πραγματοποιήθηκε στη Νέα Υόρκη η πρώτη επίσημη συνάντηση των χωρών τους μετά την 7η Οκτωβρίου 2023, με ΗΠΑ, Ισραήλ, ΗΑΕ, Μπαχρέιν και Μαρόκο, ενώ συμμετείχε για πρώτη φορά και το Καζακστάν. Η αμερικανική κυβέρνηση δηλώνει μάλιστα, ότι επιδιώκει εμβάθυνση και επέκταση του σχήματος.
Επομένως διακρίνονται σήμερα δύο διαφορετικές, αλλά όχι κατ’ ανάγκην ανταγωνιστικές, τάσεις περιφερειακής οργάνωσης.
1) Η πρώτη αναπτύσσεται γύρω από τις Συμφωνίες του Αβραάμ και επιδιώκει την ενσωμάτωση του Ισραήλ σε ένα ευρύτερο δίκτυο αραβικών κρατών, με αμερικανική υποστήριξη και συνεργασία στην ασφάλεια, την οικονομία και την τεχνολογία.
2) Η δεύτερη έχει περισσότερο περιφερειακό και δυνητικά συμπεριληπτικό χαρακτήρα. Περιλαμβάνει τη δυναμική της Συμφωνίας της Μέκκας, τους μηχανισμούς του GCC και τον διάλογο με το Ιράν, ενώ Κίνα, Ομάν και Κατάρ επιχειρούν να διευκολύνουν τη συνεννόηση με διαφορετικούς ρόλους.
Στο σημείο αυτό το Ισραήλ γίνεται καθοριστικός παράγοντας. Μια νέα αρχιτεκτονική που θα συμπεριλαμβάνει το Ιράν αλλά θα αφήνει εκτός το Ισραήλ θα δημιουργούσε σοβαρό πρόβλημα για το Ισραήλ. Το Ισραήλ θα διατηρούσε μεν την ελευθερία στρατιωτικής δράσης του, αλλά δεν θα μπορούσε να συμμετέχει στη διαμόρφωση των κανόνων που θα διέπουν τη μελλοντική περιφερειακή ασφάλεια.
Ακόμη σημαντικότερο, θα αντιμετώπιζε τον κίνδυνο να παγιωθεί μια περιφερειακή αρχιτεκτονική στην οποία το Ιράν θα έχει αποκτήσει θεσμικό ρόλο, ενώ το ίδιο θα παραμένει εξωτερικός παράγοντας. Αυτό θα αντέστρεφε σε σημαντικό βαθμό τη στρατηγική λογική των Συμφωνιών του Αβραάμ, που επιδίωκαν ακριβώς την ενσωμάτωση του Ισραήλ στο περιφερειακό σύστημα.
Από την άλλη πλευρά, η πλήρης συμμετοχή του σε ένα σύστημα αμοιβαίων δεσμεύσεων θα μπορούσε να συνεπάγεται περιορισμούς στην ελευθερία δράσης του έναντι του Ιράν. Εδώ μπορεί να εμφανισθούν αποκλίσεις, ακόμη και μεταξύ αμερικανικών και ισραηλινών προτεραιοτήτων. Μια συμφωνία που εξασφαλίζει το Ορμούζ, περιορίζει το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα και σταθεροποιεί τον Κόλπο μπορεί να είναι ικανοποιητική για την Ουάσιγκτον, χωρίς κατ’ ανάγκην να ικανοποιεί όλες τις απαιτήσεις ασφαλείας του Ισραήλ.
Σε ότι αφορά την συμφωνία της Μέκκα σε αυτήν την αρχιτεκτονική ασφαλείας, είναι εξαιρετικά απίθανο ότι θα πάρει τη μορφή ενός «ΝΑΤΟ της Μέσης Ανατολής».
Πιθανότερη είναι μια πολυεπίπεδη αρχιτεκτονική, όπου συνυπάρχουν οι Συμφωνίες του Αβραάμ, της Μέκκα, GCC, ο μηχανισμός διαλόγου με το Ιράν και τα ειδικά συστήματα για Ορμούζ, πυραύλους, drones, τις ενεργειακές υποδομές και την διαχείριση κρίσεων.
Πάνω από αυτά θα μπορούσαν να λειτουργούν ΗΠΑ, Κίνα, ΕΕ και ΟΗΕ ως διαφορετικού τύπου εγγυητές και υποστηρικτές.
Το μεγάλο στρατηγικό ερώτημα επομένως είναι εάν θα εξακολουθήσουν οι ΗΠΑ να είναι ο αναντικατάστατος αρχιτέκτονας της περιφερειακής τάξης ή θα παραμείνουν η ισχυρότερη στρατιωτική δύναμη μέσα σε ένα νέο, πολυκεντρικό σύστημα ασφαλείας που θα έχει διαμορφωθεί πλέον και από τους ίδιους τους περιφερειακούς δρώντες;
ΚΑΤΑΛΗΓΟΝΤΑΣ
Σε αυτή την κρίσιμη φάση, οι ΗΠΑ έχουν ιδιαίτερη ευθύνη να οδηγήσουν την αντιπαράθεση με το Ιράν σε πολιτική διευθέτηση, πριν η παράτασή της επιταχύνει ανεξέλεγκτες περιφερειακές συσπειρώσεις.
Μια νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας μπορεί να λειτουργήσει σταθεροποιητικά, εφόσον οικοδομηθεί πάνω σε κοινά συμφέροντα και όχι σε θρησκευτικές ή πολιτισμικές ταυτότητες.
Διαφορετικά, υπάρχει κίνδυνος οι γεωπολιτικές αντιθέσεις να μετασχηματιστούν σε αντιπαράθεση «μουσουλμανικού κόσμου – Δύσης / Ισραήλ» ή να αναζωπυρωθούν σουνιτικοί–σιιτικοί ανταγωνισμοί.
Γι’ αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία η πρωτοβουλία της Γαλλίας στο Συμβούλιο Ασφαλείας για το Ορμούζ και την περιφερειακή αποκλιμάκωση.
Μια λύση μέσω του ΣΑ/ΟΗΕ προσφέρει επιπλέον κάτι που μια απλή διμερής συμφωνία ΗΠΑ – Ιράν δύσκολα μπορεί να προσφέρει. Την δυνατότητα να μην εμφανισθούν οι αναγκαίοι συμβιβασμοί ως νίκη ή υποχώρηση της μιας πλευράς απέναντι στην άλλη, αλλά ως συμμόρφωση όλων προς ένα κοινά αποδεκτό διεθνές πλαίσιο.
Η γαλλική πρωτοβουλία μπορεί επομένως να αποτελέσει την αφετηρία μιας ευρύτερης συνεννόησης ΗΠΑ, Κίνας, των υπολοίπων μονίμων μελών του ΣΑ και των περιφερειακών δυνάμεων.
Το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι μόνο να τελειώσει ο σημερινός πόλεμος. Είναι η επόμενη αρχιτεκτονική ασφαλείας της Μ. Ανατολής να οικοδομηθεί πάνω σε κοινά συμφέροντα, κανόνες και θεσμούς και όχι πάνω σε νέους ανταγωνιστικούς συνασπισμούς θρησκευτικής, σεκταριστικής ή πολιτισμικής ταυτότητας.
Η επιλογή επομένως δεν αφορά μόνο το τέλος ενός πολέμου, αλλά το εάν η επόμενη Μ. Ανατολή θα οργανωθεί μέσα από θεσμούς συνεργασίας και αμοιβαίας ασφάλειας ή μέσα από νέες διαχωριστικές γραμμές που θα προετοιμάσουν την επόμενη σύγκρουση.
