Στέλιος Φενέκος, Υποναυάρχος ε.α.
Η ΜΥΘΟΠΛΑΣΙΑ ΩΣ ΑΞΙΩΣΗ ΚΥΡΙΑΡΧΙΑΣ & Η ΑΝΑΓΚΗ ΑΠΟΜΥΘΟΠΟΙΗΣΗΣ ΣΤΟΝ ΔΗΜΟΣΙΟ ΒΙΟ (ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ)
α. Ο Ερρίκος ο 4ος (Πιραντέλο)
Στον “Ερρίκο τον 4ο” του Πιραντέλο, ο πρωταγωνιστής (σε ένα καρναβάλι όπου υποδύεται το Ερρίκο τον 4ο ) πέφτει από το άλογο, κτυπάει στο κεφάλι και χάνει τα λογικά του.
Επί 12 χρόνια νομίζει ότι πράγματι είναι ο Ερρίκος ο 4ος γιατί βρέθηκε να παίζει αυτόν τον ρόλο όταν κτύπησε και οι συγγενείς του χτίζουν ένα πλασματικό κόσμο-παλάτι όπου ζει με αυτήν την τρέλα.
Όμως μετά από 12 χρόνια γίνεται καλά και παρά το ότι αντιλαμβάνεται την πραγματικότητα, συνεχίζει επί 8 χρόνια μετά να παίζει τον ίδιο ρόλο, γιατί αφενός φοβάται να αλλάξει, νοιώθει ασφαλής στην μυθοπλασία του, αφετέρου βολεύεται με τις ευκολίες και την πλασματική αποδοχή, μπερδεύοντας την πραγματικότητα με το ψέμα.
Όλοι γύρω του παίζουν έναν ρόλο, προκειμένου να του επιβεβαιώνουν καθημερινά την μυθοπλασία του. Στην συνέχεια και μέσα από ανατροπές, όλοι χάνουν την βεβαιότητα της ίδιας τους της ύπαρξης, αναγκάζονται να παίξουν ρόλους μέσα στους ρόλους, σε ένα δράμα που ελάχιστα μπορούν να κάνουν για να το αλλάξουν, είναι ήδη διαμορφωμένο. Σε ένα πλασματικό κόσμο στον οποίο κυριαρχούν οι αναγκαιότητες του μισότρελου “Ερρίκου”, μία μυθοπλασία στην οποία οι ίδιοι συνέβαλλαν και δημιούργησαν. Τελικά εγκλωβίζονται μεταξύ πραγματικότητας και ψεύδους, ταυτίζονται με τον ρόλο, γίνονται απλοί κομπάρσοι.
β. Η Μυθοπλασία στον Δημόσιο Βίο (και στην Πολιτική)
Ένα από τα μεγαλύτερα ζητήματα στον δημόσιο βίο είναι η μυθοπλασία γύρω από πρόσωπα, καταστάσεις και γεγονότα.
Βλέπουμε προσωπικότητες που δεν έχουν ιδιαίτερα προσόντα να κυριαρχούν στην πολιτική ζωή, στις τέχνες και γενικά στην δημόσια σφαίρα, με μυθοπλασίες οι οποίες δομούνται σήμερα ευρέως από τα μέσα και τις τεχνικές επικοινωνίας και marketing.
Η εικόνα γίνεται προϊόν προς προώθηση και πώληση, μέσα από μία διασταλτική αφήγηση, μία μυθοπλασία επί χαρακτήρων, ικανοτήτων, χαρακτηριστικών, συμπεριφορών που εκδηλώνεται στην συνέχεια ως αξίωση ισχύος. Δηλαδή επιδιώκει την κυριαρχία του νέου έναντι του παλιού, με ένα νέο αφήγημα με μία νέα μυθοπλασία. Ως αποτέλεσμα της κυριαρχίας του “μύθου” έναντι της πραγματικότητας, βλέπουμε ελλειμματικές προσωπικότητες να κυριαρχούν στον δημόσιο βίο (και επώδυνα στην πολιτική) σε όλον τον κόσμο.
Αλλά ας δούμε τις έννοιες:
- ΜΥΘΟΣ: είναι πλασματική ιστορία , μέσω της οποίας ένας δεδομένος πολιτισμός επικυρώνει τα κοινωνικά ήθη του, την συλλογική στάση του απέναντι στα θεμελιώδη ζητήματα της ζωής, με μία αφηγηματική αλληλουχία.
- ΘΡΥΛΟΣ: είναι μια διασταλτική λαϊκή αφήγηση για ανθρώπινες ενέργειες . Η λέξη αρχικά σήμαινε τον θόρυβο πολλών φωνών και στη συνέχεια, το γεγονός για το οποίο μιλούν όλοι.
- ΜΥΘΟΠΛΑΣΙΑ: Οι άνθρωποι εγγενώς και στο βάθος του χρόνου τείνουν να αναφέρονται διασταλτικά σε επιτεύγματα και σε καταστάσεις που τους εντυπωσιάζουν. Σύμφωνα με τον Φρόιντ οι μύθοι είναι όνειρα που πηγάζουν από τον ασυνείδητο νου και για τον Γιούνγκ, μπορεί να αποκαλύπτουν αρχέτυπα του συλλογικού ασυνείδητου. Η μυθοπλασία μάλιστα καλλιεργείται ασυνείδητα είτε συνειδητά από όλους μας και επιβάλλει συγκεκριμένες συμπεριφοριστικές μανιέρες. Π.χ. η ένδυση, οι δημόσιες εκδηλώσεις μας, τα χειροκροτήματα, οι παρατρεχάμενοι, η ενσυνείδητη προβολή της αυτό-εικόνας μας, βασίζεται στην προσπάθεια δημιουργίας συγκεκριμένου πρότυπου/ειδώλου με αξιώσεις ισχύος (κυριαρχίας).
- ΑΠΟΜΥΘΟΠΟΙΗΣΗ: Στην καθημερινότητα εμφανίζεται ως μία ανεπιθύμητη και επώδυνη διαδικασία, που βασίζεται κυρίως στην αποτυχία να ανταποκριθεί στις αυξημένες προσδοκίες μας αυτός που έχουμε μυθοποιήσει.
γ. Η Ανάγκη για Απομυθοποίηση
Εάν θέλουμε όμως να είμαστε ρεαλιστές και να κάνουμε σωστές επιλογές σε πολλές πλευρές της δημόσιας και ιδιωτικής ακόμη ζωής μας, θα πρέπει να συμφιλιωθούμε ενεργά με την έννοια της “απομυθοποίησης”:
- Πρέπει να διενεργείται συνεχώς , με δικαιοσύνη και ρεαλισμό στην δημόσια σφαίρα (ιδίως στην πολιτική) και ιδιαίτερα σε θέσεις δημόσιας ευθύνης.
- Συνεισφέρει στον έλεγχο, στην αυτογνωσία αλλά και στον αυτοέλεγχο των πολιτικών και των δημόσιων λειτουργών.
- Η απομυθοποίηση ως αυτογνωσία, ενισχύει την αξιοπιστία, την φιλαλήθεια, την εμπιστοσύνη και την αποδοχή.
- Όσο δεν είμαστε συμφιλιωμένοι με την έννοια της απομυθοποίησης (που εμπεριέχει τα στοιχεία του μέτρου και του ρεαλισμού), θα υπάρχει πάντα ο κίνδυνος να κυριαρχεί μία τάση μη ικανοποίησης με τις ενέργειες ενός εκάστου για τον οποίο έχουν καλλιεργηθεί αυξημένες προσδοκίες. Ως αποτέλεσμα, πολλές φορές να απαξιώνονται οι πραγματικές δυνατότητες και τα επιτεύγματα του , επειδή δεν ήταν μαξιμαλιστικά και δεν ανταποκρίθηκε στις υπερβολικές προσδοκίες που είχαν δημιουργηθεί (λόγω της καλλιεργούμενης μυθοπλασίας).
Στην ουσία όμως είμαστε εγκλωβισμένοι κοινωνικά σε μυθοπλασίες που επιβάλλουν συμπεριφοριστικές μανιέρες, είμαστε ηθοποιοί σε ένα δράμα που ήδη παίζεται πολύ πριν από εμάς, η πλοκή του είναι ανεξέλεγκτη και ελάχιστα μπορούμε να την επηρεάσουμε με την ερμηνευτική μας “απόδοση”. Στην ουσία καταλήγουμε κομπάρσοι σε ένα δυναμικά εξελισσόμενο δράμα όπου η αδυναμία να ξεφύγουμε από τις νόρμες του παρελθόντος καταδυναστεύουν τις επιλογές του παρόντος και χειραγωγούν το μέλλον.
Η απομυθοποίηση συνεπώς είναι σημαντικότερη από ποτέ στον σημερινό κόσμο, σε κάθε βήμα της ζωής μας. Επιβάλλεται από τον σύγχρονο Δυτικό ορθολογικό τρόπο σκέψης όπου ο λόγος αυτονομείται από τον μύθο και επιβάλλεται από την τεχνολογία, την ελεύθερη πρόσβαση στην πληροφορία, την διεύρυνση της παιδείας και της επιστημονικής σκέψης.
Πρώτοι εμείς ας απομυθοποιούμε τους εαυτούς μας, ας αμφισβητούμε την αυτοεικόνα μας, ας μην βαυκαλιζόμαστε με τις μυθοπλασίες και τις “εικονικές πραγματικότητες”.
Δεν πρέπει να φοβόμαστε να είμαστε αληθινοί, ανθρώπινοι, με δυνατότητες και αδυναμίες, σε ένα συνεχή αγώνα αυτοβελτίωσης και ολοκλήρωσης, όπου τα λάθη και οι διορθώσεις αξιοποιούνται θετικά σε μία τεθλασμένη πορεία προς την πρόοδο και την κοινωνική μας ολοκλήρωση.
